INTERVIEW. Eduardo Souto de Moura: “Architectuur is mij overkomen”
De Portugese architect Eduardo Souto de Moura blikt in een video-interview met Dezeen terug op het onverwachte begin van zijn carrière. De Pritzker Prize-winnaar stelt zonder omwegen dat hij nooit bewust voor architectuur heeft gekozen. Zijn studiekeuze kwam voort uit een brede interesse in vakken als geschiedenis, filosofie, tekenen en fysica. Architect worden was geen doel op zich, maar eerder een gevolg van die uiteenlopende fascinaties. “Om eerlijk te zijn, ik had nooit gedacht dat ik architect zou worden,” zegt hij. “Het is gewoon gebeurd.”
Die ogenschijnlijke toevalligheid krijgt extra betekenis in de context van zijn opleiding, die samenviel met de Anjerrevolutie in Portugal. Die periode van politieke omwenteling en maatschappelijke heroriëntatie noemt Eduardo Souto de Moura cruciaal voor zijn vorming. De sfeer van collectieve verandering en experiment creëerde volgens hem een vruchtbare voedingsbodem voor jonge architecten. Architectuur werd er niet los gezien van de samenleving, maar maakte er integraal deel van uit.
Leren loslaten om te kunnen beginnen
Na zijn studies kwam Souto de Moura terecht in het atelier van Álvaro Siza, een bepalende figuur in de Portugese architectuur. Hij werkte er vijf jaar, tot Siza hem expliciet aanraadde om zijn eigen weg te gaan. Die beslissing was volgens Souto de Moura noodzakelijk om een eigen stem te ontwikkelen. In de schaduw van een meester blijven zou zijn groei als architect hebben belemmerd. Het moment markeert een duidelijke breuk tussen leren en zelfstandig handelen.
Zijn eerste belangrijke opdracht ontstond in een ongebruikelijke context: tijdens zijn militaire dienst ontwierp hij ’s nachts een marktgebouw in Braga. Dat project kreeg een onverwachte wending toen constructieproblemen leidden tot gedeeltelijke afbraak. In plaats van het oorspronkelijke ontwerp simpelweg te herstellen, greep Souto de Moura de situatie aan om het gebouw fundamenteel te herdenken. Binnen werd buiten en buiten werd binnen – een ingreep die zijn latere werk sterk zou beïnvloeden.
Architectuur als proces van transformatie
De herwerking van de markt in Braga ziet Souto de Moura als een versneld voorbeeld van hoe architectuur zich doorheen de tijd ontwikkelt. Waar gebouwen normaal geleidelijk van functie veranderen, gebeurde dat hier op korte termijn. Hij vergelijkt het proces met een deeltjesversneller: een intense concentratie van verandering. Die ervaring vormde de basis voor zijn overtuiging dat architectuur niet statisch is, maar voortdurend in transitie.
Die benadering loopt als een rode draad door zijn oeuvre. Zo verwijst hij naar een beschermde woning in Quinta do Lago die hij uitbreidde zonder het bestaande beeld te verstoren. In een ander project in Porto hergebruikte hij stenen van een onafgewerkt huis met een beladen geschiedenis. In beide gevallen gaat het niet om tabula rasa, maar om het verder schrijven aan een bestaand verhaal, met respect voor wat er al is.
Tegen de verstarring van erfgoed
Voor Souto de Moura toont de geschiedenis van de architectuur duidelijk aan dat gebouwen hun functie verliezen en nieuwe betekenissen krijgen. Die voortdurende aanpassing is volgens hem geen uitzondering, maar de essentie van het vak. Architectuur leeft net door haar vermogen om zich aan te passen aan veranderende omstandigheden, gebruikers en interpretaties.
Tegen die achtergrond uit hij kritiek op hedendaagse erfgoedbenaderingen die verandering proberen te verhinderen. Volgens hem leidt een te rigide bescherming tot een ontkenning van de geschiedenis zelf. Door gebouwen als onaantastbaar te beschouwen, wordt hun natuurlijke evolutie stopgezet. Voor Souto de Moura ligt de uitdaging net in het vinden van een evenwicht tussen behoud en transformatie, zonder het verleden te bevriezen.