Doorzoek volledige site
25 september 2014 | TIM JANSSENS

Masterclass duurzaam en energiezuinig renoveren op Autumn School

Tweehonderd genodigden woonden het jaarlijkse Autumn School-architectenseminarie van Isover en Saint-Gobain Glass bij.
De Sphinx-Ceramiquesite in Maastricht werd via een grootschalig PPS-project omgevormd tot een goed functionerende stadswijk met een mix van functies.
Het Futurfantastic-project: een bestaande eengezinswoning werd volgens de regels van de kunst gerenoveerd tot een bijna-nulenergiewoning.
Het ontwerp voor het nieuwe VROM-gebouw in Den Haag. (Visualisatie: OMA)

Op donderdag 18 september woonden tweehonderd genodigden het jaarlijkse Autumn School-architectenseminarie van Isover en Saint-Gobain Glass bij. Thema van deze editie was duurzaam en energiezuinig renoveren, misschien wel dé voornaamste architecturaal-bouwkundige uitdaging van de komende jaren en decennia. Een kransje bevlogen ervaringsdeskundigen lichtte er aan de hand van een reeks interessante praktijkvoorbeelden hun visie en werkwijze toe. Architectura was er maar al te graag bij en maakte volgend verslag.  

Lagere E-peilen, verplichtingen omtrent het gebruik van hernieuwbare energie, isolatie- en beglazingsnormen om U tegen te zeggen: wie tegenwoordig een nieuwbouw ontwerpt, kan niet anders dan een energiebewuste aanpak hanteren. In het geval van renovatie is dit vooralsnog niet het geval. Regels en aanbevelingen zijn er amper, wat op zijn minst vreemd te noemen is. Gezien de schaarste aan beschikbare ruimte en de dure bouwgronden is nieuwbouw voor een groot deel van de bevolking immers niet langer aan de orde. Ook de terreinen voor nieuwe kantoor- of bedrijfsgebouwen liggen niet bepaald voor het rapen. Renovatie lijkt met andere woorden de toekomst, en dus kunnen we er maar beter voor zorgen dat we ook bij het opwaarderen van ons bestaand huizen- en gebouwenpatrimonium duurzaam en doordacht te werk gaan. Om aan te tonen hoe dit kan, nodigden Isover en Saint-Gobain Glass op hun architectenseminarie een aantal vooraanstaande gastsprekers uit: Jo Coenen (JCAU, voormalig Rijksbouwmeester van Nederland), Bart Demeestere (Architecten Demeestere + Garmyn & Partners), Jo Vandebergh (CEO Ertzberg), Bart Cobbaert (denc!-studio), Sebastian Moreno-Vacca (A2M) en Alex De Jong (OMA).

 

Integrale ontwerplogica

“Architecten moeten mensen op een toegankelijke wijze bewust maken van de nood aan duurzame renovatie, in de eerste plaats door moeilijke terminologie te vertalen naar concrete, vatbare begrippen.” Met deze lichtende welkomstwoorden uit de hoek van Saint-Gobain Glass was de toon al meteen gezet. Jo Coenen bracht die wens in de praktijk door zijn architectuurvisie toe te lichten op basis van een reeks foto’s en impressies, onder meer van zijn recente reis naar Sicilië. Hij gaf ook meteen aan waar wij Belgen verschillen van onze noorderburen: “In Nederland zijn architectuur en stedenbouw geen gescheiden disciplines, hoe groot of klein projecten ook mogen zijn. Ook uitbreidingen en renovaties vinden steeds ‘geïntegreerd’ en op grote schaal plaats, terwijl men in België vooral geïnteresseerd lijkt in het eigen lapje grond. Toch vermoed ik dat de integrale ontwerplogica zich op termijn ook in België zal doorzetten.” Coenen zette zijn woorden kracht bij met cases als de meer dan geslaagde herstructurering van de Sphinx-Ceramiquesite in Maastricht. Hierbij werd een verloederd industriegebied via een grootschalig PPS-project omgevormd tot een goed functionerende stadswijk met een mix van functies.

 

Concreet voorbeeld

Na de mooie bijdrage van Jo Coenen werd er ingezoomd op afzonderlijke projecten. Bart Demeestere, wiens passie voor het vak uitstekend tot uiting kwam in zijn inspirerend pleidooi, presenteerde ons een concreet voorbeeld van duurzaam renoveren aan de hand van een gedetailleerde blik op het renovatieplan voor Textielweverij Theodoor Vandendaele in Ronse. Het gaat hierbij om twee volumes: een beschermd gebouw uit 1885 (behoud als voorwaarde) en een aanpalend niet-beschermd gebouw (behoud als keuze). Het al dan niet beschermde karakter van de gebouwen vereist een andere aanpak, die door Demeestere uitstekend werd toegelicht. Waar het niet-beschermd blok onder meer via de plaatsing van buitenschilisolatie wordt omgetoverd tot een BEN-gebouw met BREEAM-ambitie, krijgt de bouwschil van het beschermde gebouw een U-waarde van 0,36 via de installatie van een capillaire isolerende plaat met afwerking. “Duurzaam renoveren is teamwork over de muren heen. Een combinatie van expertises leidt altijd tot uitstekende oplossingen,” gaf Demeestere nog mee.

 

Tweewaters en Futurfantastic

Ook in de vier daaropvolgende presentaties kregen we heel wat projectvoorbeelden voorgeschoteld. Jo Vandebergh kwam zijn visie op de ontwikkeling van de vooruitstrevende, ecologische Leuvense stadswijk Tweewaters toelichten, een project dat volop aan de gang is en met de realisatie van de befaamde Balk van Beel al een eerste mijlpaal realiseerde. Met holisme als leitmotif – alle facetten in de samenleving zijn volgens Vandebergh met elkaar verweven (energievoorziening, water- en afvalhuishouding, mobiliteit, …) – toonde hij aan dat duurzaamheid en leefcomfort wel degelijk hand in hand gaan, ook als het gaat om de herinrichting van vervallen industriële sites die schijnbaar geen toekomst hebben.  

Bart Cobbaert liet ons vervolgens kennismaken met het Futurfantastic-project, waarbij een bestaande eengezinswoning werd gerenoveerd tot een bijna-nulenergiewoning. Cobbaert en co. onderzochten in dit project de verschillende renovatiemogelijkheden en kwamen uit bij een concept dat al bij al 275.000 euro kostte. Missie geslaagd, dus. Sebastian Moreno-Vacca had het dan weer over het Bellevue-gebouw in Sint-Jans-Molenbeek, dat deze dagen door het leven gaat als een tot de verbeelding sprekend MEININGER Hotel. “Vooral de sociale impact van deze renovatie is enorm,” vertelde Moreno-Vacca. “Aangezien het hotel heel wat volk trekt, heeft de ietwat groezelige wijk langs het kanaal Brussel-Charleroi een nieuwe impuls gekregen.”

 

Renovatie by OMA

Het slotwoord van dit uitermate boeiende seminarie was voorbehouden voor Alex De Jong van het gereputeerde Nederlandse bureau OMA. OMA staat bekend om zijn innovatieve stijl en leverde op die manier al tientallen architecturale pareltjes af (onder meer Casa Da Musica in Porto, het hoofdkantoor van CCTV in Peking en zeer recent nog De Rotterdam, een imposant torencompex van 160.000 m²). OMA legt zich echter ook toe op renovatie. Alex De Jong gaf uitleg bij drie grote verbouwingsprojecten op eigen bodem: de metamorfose van de Kunsthal en het Stadstimmerhuis in Rotterdam en de op stapel staande herinrichting van het VROM-gebouw in Den Haag. Het VROM is een oud ministeriegebouw dat zijn monumentale uitstraling van weleer grotendeels verloren is. OMA zal het omtoveren tot een open gebouw met tal van algemene functies en overheidskantoren. “Het gebouw wordt veel transparanter, wat beter aansluit bij de filosofie van de stad als ‘verblijfsplek’. In plaats van door gesloten gangen zal men circuleren langs grote atria met lange, doorlopende zichtlijnen. Het gebouw zal bulken van de landschappelijke ruimtes met een fraai uitzicht.” Een project om op te volgen, en een meer dan waardige afsluiter van een boeiende middag. Eén ding is zeker: zij die spijbelden voor Autumn School hadden ongelijk.