NoaArchitecten transformeert 800 jaar oude Duivelsteen tot dynamische jongerenplek

Het project is het resultaat van een lang traject waarin noaArchitecten samen met Architecture Workroom Brussels en MAAT-ontwerpers een uitgebreide haalbaarheidsstudie uitvoerden. Daarbij werd niet enkel gezocht naar een passende ruimtelijke invulling, maar ook naar een maatschappelijke missie die recht doet aan de schaal, de ligging en de historische gelaagdheid van het monument. Zo ontstond de ambitie om het Duivelsteen te laten functioneren als plek waar jong talent kan groeien, zonder het gebouw te reduceren tot decor of museaal object.

Van burcht tot bewaker van de geschiedenis

Het Duivelsteen vindt zijn oorsprong in de dertiende eeuw, toen Gheeraert van Gent er een imposant stenen huis liet optrekken aan de rand van het toenmalige Portus Ganda. Doorheen de eeuwen kende het gebouw een uitzonderlijk veelzijdig gebruik: van klooster en armenschool tot tuchthuis, brandweerkazerne en uiteindelijk Staatsarchief. Vooral de ingrijpende restauratie aan het begin van de twintigste eeuw, onder leiding van architect Arthur Verhaegen, bepaalde het huidige voorkomen van het complex.

Die lange en soms woelige geschiedenis werd voorafgaand aan het ontwerp grondig onderzocht. Ars Horti en erfgoedonderzoeker Katrien Hebbelinck reconstrueerden over een periode van twee jaar de volledige biografie van het Duivelsteen. Hun onderzoek bracht niet alleen de bouwgeschiedenis en functiewijzigingen in kaart, maar ook de mythes en verhalen die het gebouw al eeuwenlang omringen. Dat historisch bewustzijn vormt een essentieel vertrekpunt voor de ontwerpkeuzes van noaArchitecten.

Een leesbaar monument met vele gezichten

Architecturaal bestaat het Duivelsteen uit een reeks volumes die zich schikken rond een verzonken tuin en de waterkant. NoaArchitecten onderscheidt binnen het complex verschillende entiteiten – zoals de Donjon, de Steen, het Huis en de Waterhal – elk met een eigen karakter en ruimtelijke logica. Vijf grote hallen en vier stenen traptorens tonen sporen van gebruik uit verschillende tijden, die niet worden weggewerkt maar net leesbaar blijven.

De hedendaagse ingrepen zijn bewust terughoudend en precies geplaatst. Waar historische vloeren ontbreken, wordt een nieuwe houten verdieping toegevoegd, aansluitend bij een niet-uitgevoerde ontwerpintentie van Verhaegen. Bestaande elementen krijgen een tweede leven, zoals theatermeubilair dat wordt opgebouwd uit voormalige archiefrekken. Ook de kade aan de Schelde wordt opnieuw ingericht en publiek leesbaar gemaakt, als onderdeel van de relatie tussen gebouw en stad.

Ruimte voor jongeren en toevallige ontmoetingen

De nieuwe programmatie vertrekt vanuit het idee van generositeit. Het Duivelsteen moet een plek worden waar mensen kunnen ronddwalen, waar functies elkaar kruisen en waar ontmoeting vaak toevallig ontstaat. Die ruimtelijke openheid sluit nauw aan bij de werking van Broei vzw, dat zich richt op kanszoekende jongeren tussen 16 en 30 jaar en sinds 2020 tijdelijk in het gebouw actief is.

Na de renovatie krijgt Broei een permanente thuisbasis in het Duivelsteen. De grote hallen worden ingericht als werk- en ontmoetingsruimtes voor workshops, concerten, exposities en collectieve projecten rond technologie, creativiteit en ondernemerschap. Daarnaast voorziet het programma ook in publieke evenementen in de Waterhal en in een beperkt residentieel luik met vier appartementen, waardoor het gebouw opnieuw bewoond wordt.

Hedendaagse normen, historische zorg

Een belangrijk deel van het project bestaat uit het toekomstbestendig maken van het monument. De technische installaties dateren grotendeels uit de jaren 1970 en voldoen niet langer aan hedendaagse eisen op het vlak van comfort, energie, veiligheid en toegankelijkheid. NoaArchitecten grijpt deze noodzaak aan om het gebouw discreet maar doeltreffend te upgraden, met aandacht voor circulatie, brandveiligheid en toegankelijkheid voor personen met beperkte mobiliteit.

Parallel aan de werf werkt het team sinds 2025 ook aan een beheersplan dat de omgang met het Duivelsteen voor de komende 24 jaar vastlegt. Dat plan biedt richtlijnen voor onderhoud, gebruik en toekomstige aanpassingen, en verankert zo het evenwicht tussen intensief gebruik en erfgoedzorg op lange termijn.

Een project in volle uitvoering

De omgevingsvergunning voor de functiewijziging werd ingediend in februari 2022. Eind augustus 2024 gingen de restauratiewerken effectief van start, en de oplevering is voorzien voor de zomer van 2026. Daarmee wordt het Duivelsteen, na acht eeuwen en talloze gedaantewisselingen, voor het eerst een uitgesproken open en actief stadsgebouw.

Wie de voortgang van dit uitzonderlijke project wil volgen, kan terecht op de projectwebsite en op de sociale kanalen van het Duivelsteen en Broei. Via werfupdates, beelden achter de schermen en bijdragen van jonge makers wordt het transformatieproces stap voor stap zichtbaar gemaakt, nog voor de deuren in 2026 opnieuw opengaan voor het brede publiek.