OPINIE. ‘Wooncrisis? Systematische blokkering van nieuwe projecten is asociaal gedrag’ (François Guillaume de Lichtervelde)

Terwijl België tegen 2035 een half miljoen extra woningen nodig heeft, wordt onze ruimtelijke ordening al te vaak verlamd door een soort ‘vetocratie’, waarin stilstand het haalt op het algemeen belang. Tegelijk wint een nieuwe intuïtie terrein: de YIMBY-beweging — Yes In My Backyard — die oproept om meer woningen in onze steden te aanvaarden. In een wereld van schaarste is het tijd om opnieuw te leren ja zeggen.

Enkele jaren geleden stond ik zelf nog trots op de burgerlijke barricaden. Het project was, dat moet gezegd, nogal brutaal: een villa met een grote tuin slopen om er twee woontorens neer te zetten. Samen met het wijkcomité protesteerden we, organiseerden we petities en hielden we het project uiteindelijk tegen. Toen was ik ervan overtuigd dat ik de ziel van mijn buurt had gered.

Vandaag staat het huis voor de derde keer te koop en verliest het langzaam zijn glans. Dat ‘gewonnen’ nee heeft alleen stilstand opgeleverd. Er is geen beter project in de plaats gekomen. Die bittere vaststelling heeft me gedwongen mijn houding te herzien. Wat als ons collectieve vermogen om nee te zeggen intussen zelf het grootste obstakel voor het algemeen belang is geworden?

De wooncrisis treft heel Europa. De kloof tussen de woonbehoeften van huishoudens en het bestaande aanbod groeit. In België wordt het tekort binnen tien jaar geraamd op ongeveer 500.000 woningen — goed voor meer dan 50 miljard euro aan investeringen. Toch zit de vastgoedsector in zwaar weer en zijn de aanvragen voor bouwvergunningen teruggevallen tot een historisch dieptepunt.

Het is verleidelijk om dat alleen te verklaren door stijgende bouwkosten en administratieve complexiteit. Maar er is nog een andere schuldige: de NIMBY-reflex, Not In My Backyard. Of het nu gaat om concrete hinder — geluid, uitzicht, druk op wegen of kinderopvang — of om bezorgdheden over natuur en erfgoed: iedereen heeft wel een reden, vaak oprecht, om zich te verzetten tegen een project vlak bij huis. Lokale politici hebben bovendien weinig prikkels om nieuwe bewoners aan te trekken als dat hun huidige kiezers kan ergeren.

Wanneer bezwaar een veto wordt

Het probleem is niet de bezorgdheid of het bezwaar op zich. Het ontstaat wanneer bezwaar verandert in een vetorecht. In Vlaanderen bracht een VRT-reportage zelfs een grijze markt aan het licht waarin tussenpersonen geld vragen om klachten in te trekken. Voeg daar vergunningsprocedures aan toe die vaak meer dan twee jaar aanslepen — wat op zich al tienduizenden euro’s per woning kan kosten. Vooral betaalbare woningen zijn daar de dupe van: onzekerheid schrikt investeringen af en jaagt de uiteindelijke prijs verder omhoog.

Overal speelt hetzelfde mechanisme: een tekort dat erger wordt door ons onvermogen om legitieme belangen tegen elkaar af te wegen. Zelfs artificiële intelligentie maakt obstructie vandaag makkelijker: in de Verenigde Staten kon één individu recent duizenden klachten indienen tegen een luchthavenproject. Ondertussen blijven de echte verliezers onzichtbaar: jonge gezinnen, families en essentiële werknemers die almaar verder moeten uitwijken, en ook de energietransitie, omdat renovaties en verdichting worden geblokkeerd. Gentrificatie wordt vaak gevreesd, maar we vergeten dat het in de eerste plaats de schaarste van het aanbod is die de prijzen opdrijft.

Opnieuw leren ja zeggen

YIMBY zijn betekent niet dat we alles zomaar moeten aanvaarden. Brussel, getekend door de brusselisering van de jaren 70, weet hoe ontsporing eruitziet. Meer woningen toelaten betekent net betere projecten eisen: braakliggende terreinen herontwikkelen, leegstaande kantoren omvormen, verdichten nabij openbaar vervoer en verdere inname van open ruimte stoppen. Zoals filosoof Philippe Van Parijs het stelt: een dichtere stad is ook een welvarendere en toegankelijkere stad.

Burgerparticipatie is waardevol wanneer ze een project verbetert: ze brengt impacten aan het licht, corrigeert fouten en verplicht ontwikkelaars om het beter te doen. Maar ze mag geen permanent vetorecht worden. Dialoog stopt waar instrumentalisering begint: wanneer bezwaren te laat komen om nog verwerkt te worden, wanneer procedurefouten een strategie worden, wanneer blokkering een onderhandelingsmiddel wordt.

Het politieke arbitragevermogen herstellen

Hier ligt een taak voor de politiek. Zoals de Vrijdaggroep voorstelt, moet de drempel voor ontvankelijke beroepen omhoog om misbruik te ontmoedigen, en moet elke procedure gekoppeld worden aan voorafgaande deelname aan het openbaar onderzoek. Gemeenten moeten ook sterker gestimuleerd worden om woningen te bouwen — bijvoorbeeld door bepaalde gewestelijke middelen meer te koppelen aan inspanningen rond woningcreatie. De gewesten werken al aan zulke hefbomen, elk op hun manier. De inzet is duidelijk: van de vergunning opnieuw een beslissingsinstrument maken, geen arena voor eindeloze procedureoorlogen.

Tot slot moeten we conflicten minder juridisch en meer rechtstreeks aanpakken. Verdichten, ja — maar met zichtbare compensaties: een park, een crèche, een vernieuwde publieke ruimte. Het idee is om de waarde die een project creëert te delen met de buurt die het ontvangt. In plaats van ontwikkelaars en bewoners tegenover elkaar te zetten in een juridische strijd, kunnen we het conflict omvormen tot een onderhandeling waar iedereen iets bij wint. De uiteindelijke beslissing ligt dan bij de meerderheid van de buurt — niet bij de meest procederende buur of het luidste comité.

Met de dringende nood om 500.000 gezinnen te huisvesten, is systematische blokkering geen daad van verzet meer, maar asociaal gedrag. Elke maand vergunningsvertraging betekent een hogere huur voor een gezin. Laten we de moed hebben om opnieuw ja te zeggen.

François-Guillaume de Lichtervelde is een ondernemer actief in duurzame technologie en lid van de Vrijdaggroep. Dit opiniestuk verscheen eerder op Knack.be.