Architectuur herdenken: Pieter Verfaillie over hergebruik als ontwerphouding

Zijn verhaal vertrekt vanuit de praktijk en toont hoe architecten zich meer en meer aanpassen aan deze nieuwe realiteit. Niet door meer te bouwen, maar door beter te begrijpen, te hergebruiken en te verbinden, met oog voor zowel de plek als de tijd waarin ze ontwerpen.

Van bouwen naar herdenken

Toen Pieter Verfaillie in 2004 afstudeerde, was het klassieke architectuurmodel nog dominant: ontwerpen, bouwen, vernieuwen. Intussen is dat perspectief verschoven.

“De vraag is vandaag minder wat we kunnen toevoegen, maar wat er al is en hoe we daarmee omgaan”, zegt Pieter. Die omslag tekent zijn traject van ontwerpend architect naar herbestemmer. Niet abrupt, maar gegroeid vanuit praktijkervaring. In de loop van de jaren groeide het inzicht dat goede architectuur groeit vanuit de eigenheid van de plek.

Eerst begrijpen, dan ingrijpen

Herbestemming begint niet met een plan, maar met een analyse van het gebouw. Wat is de geschiedenis? Welke erfgoedwaarde zit erin vervat? Hoe zit het materieel, ruimtelijk en structureel in elkaar?

Die onderzoekende fase vormt vandaag een volwaardig onderdeel van de praktijk. Met het erfgoedstudiebureau Herbé focust Pieter expliciet op dat voortraject: scenario’s ontwikkelen, potentieel aftasten, haalbaarheid onderzoeken. Parallel bouwde hij met de United Expert Group een netwerk uit van specialisten uit diverse disciplines, van mobiliteit en natuur tot erfgoed en economie, om die analyse te verdiepen.

Die manier van werken onderstreept een belangrijk inzicht: hedendaagse architectuur is per definitie interdisciplinair. Zeker wanneer het gaat over complexe sites, is samenwerking geen optie maar een noodzaak.

Geen vast programma, maar een zoektocht

Waar klassieke architectuuropdrachten vertrekken vanuit een duidelijk afgelijnd programma, begint herbestemming vaak met een open vraag. Wat kan deze plek worden? Welke functies zijn hier mogelijk en wenselijk? En hoe verhouden die zich tot de bredere omgeving?

“Dat betekent dat een groot deel van het werk zich afspeelt voor er sprake is van een concreet ontwerp”, legt Pieter uit. “Mogelijkheden worden onderzocht, scenario’s afgewogen en haalbaarheid in kaart gebracht, vaak nog voor een site effectief ontwikkeld wordt. Pas wanneer die puzzel klopt, volgt het meer vertrouwde traject van ontwerp en uitvoering.” In die zin verschuift de rol van de architect: minder vormgever, meer procesbegeleider en strategisch denker.

Herbestemming als hefboom

Wat hedendaagse herbestemming onderscheidt, is niet alleen de methodiek, maar ook de ambitie. Voor Pieter moet een project meer opleveren dan louter economische waarde. Het moet ook bijdragen aan de omgeving en de samenleving.

Dat wordt tastbaar in projecten zoals de herontwikkeling van een site in Roeselare, waar een klooster, kerk en retraitehuis werden samengebracht in een nieuw geheel met ruimte voor wonen, werken en zorg. Het project toont hoe bestaande gebouwen opnieuw kunnen functioneren als dragers van sociaaleconomische dynamiek.

Ook op kleinere schaal blijft die logica overeind. Een fragment van een brouwerij in Brugge, een kapel in een landelijke context: telkens vertrekt het ontwerp vanuit wat er al is. Niet vervangen, maar het bestaande versterken. 

Tussen circulariteit en realiteit

In een tijd waarin duurzaamheid en circulariteit centraal staan, groeit ook de nood aan nuance. Volgens Pieter schuilt er een risico in het oppervlakkig gebruik van die begrippen. Niet elk project dat zich circulair noemt, is dat ook in de praktijk.

“Echte herbestemming vraagt meer dan het recupereren van materialen. Het gaat om het respecteren van structuren, het begrijpen van context en het maken van doordachte keuzes die op lange termijn maatschappelijke waarde creëren” aldus Pieter.

Met initiatieven zoals de Herbestemmingsdag probeert hij dat debat ook breder te trekken en verschillende stemmen samen te brengen rond het thema.

Een vak in beweging

Voor jonge architecten ligt hier volgens Pieter een belangrijke uitdaging, maar ook een kans. De sector verandert snel, en vraagt om profielen die verder kijken dan het klassieke ontwerp.

Zijn advies is helder: “verken het vak in de breedte, bouw ervaring op, en durf vervolgens te kiezen voor een duidelijke richting. Herbestemming is daarbij geen niche in de marge, maar een richting die steeds centraler wordt en die verder reikt dan architectuur alleen.”

Architect@Work

Tijdens Architect@Work brengt Pieter Verfaillie deze inzichten samen in een keynote die inspeelt op een actuele realiteit: bouwen betekent vandaag ook omgaan met wat er al staat. Zijn boodschap is duidelijk. De architect van morgen ontwerpt niet alleen nieuwe gebouwen, maar geeft betekenis aan bestaande structuren. Herbestemming is daarbij geen trend, maar een noodzakelijke verschuiving.

Praktisch

Keynote: De architect als herbestemmer

Wanneer: donderdag 21 mei om 13u

Waar: Architect@Work Brussel

Meer info: architectatwork.com/nl/events/a@w-brussels/academy

Een organisatie van de Orde van Architecten - Vlaamse Raad