Elke druppel telt: waterhergebruik als nieuwe standaard in gebouwen en publieke ruimtes

Die benadering vraagt wel dat ontwerpers verder kijken dan de perceelsgrens. Gebouwen, pleinen, straten, groen en infrastructuur maken deel uit van dezelfde watercyclus. Door die onderdelen met elkaar te verbinden, ontstaan kansen voor hergebruik, verkoeling, biodiversiteit en een robuustere leefomgeving.

afvoeren wordt de laatste optie

Lange tijd was waterbeheer vooral gericht op afvoer. Regenwater moest snel weg, afvalwater ging naar de zuivering en waterlopen werden ingericht om grote debieten te verwerken. Door hevigere piekbuien en langere droge periodes botst die lineaire aanpak echter steeds vaker op haar grenzen.

Een toekomstgericht watersysteem keert de volgorde om. eerst het verbruik beperken, vervolgens infiltreren, vasthouden en hergebruiken. Afvoeren komt pas in beeld wanneer er geen betere toepassing meer mogelijk is.

“Regenwater dat vandaag te snel wordt afgevoerd, ontbreekt morgen in de bodem”, zegt Annelies Beuckels, project manager integraal waterbeheer bij Sweco. “En drinkwater inzetten voor toepassingen die geen drinkwaterkwaliteit vereisen, verhoogt de druk op kwetsbare bronnen.”

Water als structurerend element

Regenwater op daken, pleinen, wegen en parkings is niet noodzakelijk een reststroom. Het kan infiltreren, tijdelijk worden opgeslagen of lokaal opnieuw worden gebruikt. Daarmee wordt waterbeheer ook een ruimtelijke ontwerpopgave. Ontharding, wadi’s, infiltratiezones, grachten, waterpleinen, groendaken, bufferbekkens en blauw-groene corridors ontlasten niet alleen rioleringen en waterlopen. Ze kunnen tegelijkertijd zorgen voor verkoeling, biodiversiteit en aantrekkelijkere publieke ruimtes.

Ook buffering krijgt een bredere functie. Een buffer hoeft niet alleen piekbuien op te vangen. Het opgeslagen water kan later dienen voor groenonderhoud, straatreiniging, recreatieve functies, technische toepassingen of gebouwgebonden gebruik. De ruimte die daarvoor nodig is, moet dan wel vanaf het begin onderdeel zijn van het ontwerp.

“We moeten water structureel benaderen als circulaire grondstof”, zegt Beuckels. “Niet elk gebruik vraagt drinkwaterkwaliteit. En niet elke waterstroom hoeft na één gebruik verloren te gaan.”

Van regenwaterput naar circulair gebouw

Ook op gebouwniveau liggen kansen. Regenwater kan worden gebruikt voor toiletspoeling, schoonmaak, irrigatie of technische toepassingen. Grijswater uit douches en wastafels kan, mits de juiste behandeling en veiligheidsmaatregelen, opnieuw worden ingezet voor toepassingen waarvoor geen drinkwaterkwaliteit nodig is.

Waterhergebruik heeft wel gevolgen voor het ontwerp. Opslagtanks, gescheiden leidingnetten, filtratie, monitoring en onderhoud vragen ruimte. Wie daar pas in een late ontwerpfase over nadenkt, riskeert complexere installaties, hogere kosten en een systeem dat moeilijker te beheren is.

De uitdaging bestaat er dus in om watertechnieken vanaf de eerste schets af te stemmen met architectuur, stabiliteit, technieken, buitenaanleg en exploitatie. Zo wordt waterhergebruik geen technische toevoeging achteraf, maar een geïntegreerd onderdeel van het gebouwconcept.

De perceelsgrens voorbij

Nog interessanter wordt het wanneer ontwerpers verder kijken dan één gebouw. Vooral bij grotere sites en stedelijke ontwikkelingen kunnen waterstromen op wijkniveau worden gekoppeld.

Regenwater uit verschillende gebouwen kan bijvoorbeeld naar een collectieve buffer vloeien. Gezuiverd afvalwater kan een nieuwe toepassing krijgen en ook bemalingswater hoeft niet automatisch te worden afgevoerd als het lokaal nuttig kan worden ingezet.

Zo verschuift de ontwerpvraag van "Hoe beheert dit gebouw zijn water?” naar "Hoe kunnen beschikbare waterstromen binnen de volledige site of wijk optimaal worden benut?". Net in die verbinding tussen gebouwen, landschap, publieke ruimte en infrastructuur ziet Sweco belangrijke kansen voor robuustere stedelijke watersystemen.

Waterkwaliteit bepaalt wat mogelijk is

Circulair betekent uiteraard niet dat elke waterstroom voor elke toepassing geschikt is. De vereiste waterkwaliteit hangt samen met het beoogde gebruik. Water voor irrigatie stelt andere eisen dan water voor sanitair gebruik of recreatie. Debieten, opslagcapaciteit, waterkwaliteit, regelgeving, gezondheidsrisico’s, monitoring en onderhoud moeten daarom samen worden bekeken. Dat geldt des te meer wanneer water toegankelijk wordt in de publieke ruimte.

Het project rond zwemwater in Diest illustreert volgens Sweco hoe breed die opgave kan worden. Een aantrekkelijke inrichting alleen volstaat niet. Ook stroming, vervuilingsbronnen, ecologische draagkracht, beheer en veiligheid bepalen of water een volwaardige recreatieve functie kan krijgen.

Waterhergebruik begint aan de tekentafel

De belangrijkste verandering voor architecten, bouwheren en ontwerpteams zit uiteindelijk aan het begin van het proces. Niet eerst bepalen hoe water wordt afgevoerd, maar in kaart brengen welke stromen beschikbaar zijn, welke kwaliteit ze hebben en waar ze opnieuw kunnen worden ingezet. Een regenwaterput, wadi of groendak is daarbij geen doel op zich. De grootste winst ontstaat wanneer gebouwen, publieke ruimte, landschap en infrastructuur als één watersysteem worden ontworpen.

Waterhergebruik wordt zo meer dan een technische duurzaamheidsmaatregel. Het wordt een ontwerpprincipe dat mee bepaalt hoe gebouwen, sites en wijken functioneren. In een klimaat waarin periodes van overvloed en schaarste elkaar steeds vaker afwisselen, wordt de vraag niet alleen hoe we met water omgaan, maar vooral hoeveel kansen we laten liggen wanneer we het na één gebruik afvoeren.