LONGREAD. Cambodja: van Khmer-erfgoed naar levende architectuur (Alexis Versele)

In de verschillende media werd onlangs nog de vraag gesteld waarom toeristen wegblijven uit deze delen van Zuidoost-Azië. Bij een bezoek aan vrienden in de buurt van de Khmer-tempels van Cambodja in mei en juni was mijn vrouw en mij al opgevallen dat de regio letterlijk smeekt om toerisme, dus de vraag verraste ons niet. Wel vonden we het ergens onbegrijpelijk dat hij gesteld moest: er valt immers voorbij de clichés ongelooflijk veel moois te beleven.

Een van de hoogtepunten van onze reis was ongetwijfeld de kennismaking met de ontelbare tempels en religieuze sites in Cambodja en Laos die getuigen van de Khmerbeschaving, die van de negende tot de vijftiende eeuw een groot deel van Zuidoost-Azië beïnvloedde. Tegelijk maakten we kennis met de ons vrijwel onbekende nieuwe architecturale tradities van Cambodja.

Daarnaast waren we diep onder de indruk van een aantal plaatsen die herinneren aan de verwoestende en mensonterende genocide onder het regime van de Rode Khmer, dat Cambodja tussen 1975 en 1979 in zijn greep hield. De Rode Khmer waren een radicaal communistische revolutionaire beweging die aan de macht was onder leiding van Pol Pot. Ze wilden een soort revolutionaire "nulpunt"-samenleving creëren: de bestaande stedelijke, economische, religieuze en intellectuele structuren moesten vrijwel volledig worden vernietigd om vanuit het niets een nieuwe agrarische samenleving op te bouwen. De impact van deze periode op de Cambodjaanse samenleving is vandaag nog altijd voelbaar. We kwamen tijdens ons verblijf in contact met verschillende jongeren die, ondanks de angst en onzekerheid die daaruit kunnen voortkomen, erin slagen realistische toekomstplannen te ontwikkelen en zich positief voor hun levensprojecten te engageren. 

Tempels als ervaring van tijd en ruimte

Vrienden vroegen ons: “Zijn jullie al die tempels na een tijdje niet moe gekeken? Zijn die niet allemaal hetzelfde?” Op beide vragen konden mijn vrouw en ik unaniem een negatief antwoord geven. De diversiteit van de Khmerarchitectuur is indrukwekkend. Binnen het Khmer-rijk ontwikkelden zich doorheen verschillende periodes en regio's uiteenlopende bouwtradities met verschillen in materiaalgebruik, stijl, constructietechniek, plattegrond, interieur, dakstructuur en gevelvorm. 

We genoten ervan om bij veel tempels meerdere uren door te brengen, vaak in stilte. Zelf maakte ik een reeks schetsen. Het tekenen hielp me om de ruimtelijkheid en de sacrale betekenis ervan te laten doordringen. Het bezoek aan de tempels werd daardoor meer dan een culturele of toeristische ervaring. Het voelde soms als een ervaring waarin tijd en ruimte even leken te verdwijnen.

Tijdens onze vele bezoeken aan de tempels uit de Angkorperiode – het zijn er letterlijk honderden – bleef één vraag telkens terugkomen: hoe is de mens in staat geweest om dergelijke monumentale wereldwonderen te bedenken en vervolgens ook daadwerkelijk te realiseren? Ik moest denken aan de hiërofanieën van godsdienstwetenschapper Mircea Eliade: verschijningsvormen waarin het heilige zichtbaar of ervaarbaar wordt in de concrete wereld. Religieuze architectuur kan worden begrepen als een kosmologische visie die een verbinding bouwt tussen de menselijke wereld en een transcendente werkelijkheid.

Vanuit dat perspectief krijgen de Khmer-tempels een bijkomende betekenis. Hun indrukwekkende schaal, hun precieze oriëntatie, hun opeenvolgende ruimtelijke niveaus en hun symbolische relatie met de kosmos maken duidelijk dat ze niet alleen ontworpen zijn om gezien te worden. Ze zijn geconcipieerd als plaatsen waar het heilige kan worden ervaren.

New Khmer Architecture

Helemaal in het verlengde van onze interesse lag ook de New Khmer Architecture. In Phnom Penh raakten we sterk onder de indruk van het werk van Vann Molyvann, een van haar belangrijkste vertegenwoordigers. Molyvann was een Cambodjaanse architect, vooral actief in de jaren 1950 en 1960, na de onafhankelijkheid van Cambodja in 1953. Onder koning Norodom Sihanouk ontwikkelde hij een nieuwe architectuurtaal die modernistische principes combineerde met traditionele Khmer-elementen om een architectuur van ontvoogding te ontwikkelen

De ambitie was niet om het verleden simpelweg te kopiëren, maar om vanuit de Khmertraditie een eigentijdse architectuur voor het onafhankelijke Cambodja te ontwikkelen. Moderne architectuur werd daarbij verbonden met lokale bouwtradities, het klimaat, de cultuur en de manier waarop mensen ruimtes gebruiken.

In Phnom Penh bezochten we onder meer de voormalige woning van Molyvann, zijn universiteitscampus en het National Sports Complex, stuk voor stuk iconische gebouwen, vooral vanwege de manier waarop ze omgaan met contextualisering, klimaat, schaal, ruimtelijkheid en detaillering. 

Het National Sports Complex in Phnom Penh, voltooid in 1964 is een van Molyvanns bekendste projecten. Het complex wordt vaak besproken vanwege zijn verwijzingen naar de Angkorische architectuur, maar ook vanwege de dialoog met meer alledaagse Cambodjaanse bouwvormen, zoals houten huizen op palen. De architectuur weerspiegelt bovendien de politieke en culturele context van Cambodja tijdens de Koude Oorlog en de politiek van neutraliteit onder prins Sihanouk.

Een deel van deze architecturale erfenis wordt vandaag ernstig bedreigd door verwaarlozing, verbouwing of afbraak. Precies dat vormde de motivatie van de jonge architectuurstudent die ons in Phnom Penh rondleidde. Zijn engagement als gids kwam in de eerste plaats voort uit trots: hij wilde de rijkdom van deze internationaal sterk bedreigde architectuur onder de aandacht brengen.

Angkor Market II: hedendaagse architectuur met historische wortels

Ook in Siem Reap zelf werden we verrast door een gebouw waarvan de commerciële bestemming allerminst doet vermoeden dat er zulke hoge architecturale ambities achter schuilgaan: de supermarkt Angkor Market II. Het gebouw is een hedendaagse interpretatie van de New Khmer Architecture van Molyvann. De supermarkt ligt in de omgeving van drie belangrijke landmarks: het Raffles Grand Hotel d'Angkor, het voormalige koninklijke buitenverblijf uit 1962 en het Angkor National Museum. De eigenaar, die ook verschillende andere supermarkten bezit, koos er bewust voor om hier niet zomaar een commercieel gebouw neer te zetten. Op zijn uitdrukkelijke vraag kreeg het architectenbureau de opdracht om het gebouw een architecturale kwaliteit mee te geven die aansluit bij de nabijgelegen UNESCO-sites. Omdat we door het gebouw zo geïntrigeerd waren, bezochten we ook het architectenbureau en spraken we er met de leidende architect.

Het concept is bijzonder helder. De supermarkt moet als bedrijf herkenbaar zijn door haar architectuur en niet door de vaak storende commerciële reclame die dergelijke gebouwen doorgaans domineert. De gebogen vorm van de gevels filtert het directe zonlicht, zorgt voor een zachtere lichtinval en helpt de intense warmte buiten te houden. De ritmering van de gevel verwijst naar de ritmische opeenvolging van galerijen en kolommen in de tempelarchitectuur van Angkor en probeert zo iets van de ruimtelijke ervaring van Angkor Wat te vertalen naar een hedendaagse commerciële context.

Binnenin zorgt een twee verdiepingen hoge centrale hal ter hoogte van de inkom ervoor dat daglicht diep in het gebouw kan doordringen. Daarmee wordt niet alleen een aangename binnenruimte gecreëerd, maar wordt ook op een vanzelfsprekende manier rekening gehouden met het tropische klimaat.

Opvallend is ook de manier waarop de buitenruimte werd ontworpen. Die werd niet opgevat als een klassieke parking rond een supermarkt, maar als een soort community space. Overdekte buitenruimtes creëren beschutte en intieme plekken waar mensen kunnen verblijven. Lokale bewoners gebruiken ze met hun kinderen en er zijn zelfs tafels voorzien waarop gezelschapsspelen kunnen worden gespeeld. Ook hier ligt een verwijzing naar Khmer tempels die niet alleen als plaatsen van aanbidding fungeerden. Ze werden ingericht als gemeenschapsruimtes en speelden een centrale rol in het sociale en culturele leven een van de Khmer bevolking door het faciliteren van culturele evenementen.

Angkor Market II laat daarmee zien dat de erfenis van de Khmerarchitectuur niet noodzakelijk in het verleden hoeft te blijven steken. De uitdaging bestaat er juist in om de ruimtelijke, culturele en klimatologische kwaliteiten ervan opnieuw te interpreteren in een hedendaagse architectuur. 

Een bezoek aan Cambodja toont dat erfgoed geen decor hoeft te zijn, maar een inspiratiebron kan vormen voor de levende stad van vandaag.

Alexis Versele is architect, gastprofessor en lid van de onderzoeksgroep Bouwfysica en Duurzaam Bouwen aan de KU Leuven.