Belgische baksteenarchitectuur scoort: Erich Mendelsohn Award voor noAarchitecten, dmvA en Studio Jan Vermeulen

De Erich Mendelsohn Award wordt om de drie jaar uitgereikt en bekroont architectuur waarin baksteen een wezenlijke rol speelt. Voor deze editie werden meer dan 500 projecten uit meer dan 40 landen ingezonden; uiteindelijk haalden 99 projecten uit 18 landen de shortlist. Daarop prijkten naast de Belgische laureaten ook internationaal gerenommeerde namen als David Chipperfield Architects, Dorte Mandrup, Caruso St John, Barozzi Veiga, EM2N en Stephen Taylor Architects. De jury keek dit jaar in het bijzonder naar het ontwerpende en constructieve gebruik van baksteen, de omgang met bestaand patrimonium en sociale aspecten.

noAarchitecten bouwt verder aan Het Steen

Met de Grand Prix voor Het Steen schrijft noAarchitecten geschiedenis: het is de eerste keer dat de hoofdprijs naar België gaat. Het bureau restaureerde en breidde het middeleeuwse burchtcomplex aan de Schelde uit, waarbij het bewust niet koos voor een scherp contrast tussen oud en nieuw. De uitbreiding zet de karakteristieken van het kasteel – massieve muren, erkers, nissen, wisselende kroonlijsten en torens – voort in een hedendaagse architectuur. Volgens de jury groeien bestaand gebouw en uitbreiding daardoor uit tot een vanzelfsprekend geheel, waarin de verschillende historische lagen zichtbaar blijven.

Baksteen speelt daarin een sleutelrol. De kleuren van de nieuwe gevel zijn afgeleid van het natuursteen van de historische burcht en verlopen van donker onderaan naar lichtere tinten bovenaan. Die schakering, ontwikkeld met kunstenaar Pieter Vermeersch, verwijst naar de patina die Het Steen door de eeuwen heen heeft opgebouwd. Het gebouw kreeg tegelijk een nieuwe publieke betekenis als toeristisch onthaal- en bezoekerscentrum, met onder meer een cruiseterminal en een publiek toegankelijk dakterras dat aansluit op het Noorderterras. Precies die combinatie van historische continuïteit, materiaalgebruik en publieke betekenis overtuigde de jury.

dmvA laat de littekens van de Wasserijsite spreken

Ook dmvA werd bekroond voor een project waarin verder bouwen op het bestaande centraal staat. De Wasserijsite in de Gentse Dampoortwijk kreeg zilver in de categorie Public Buildings, Recreation and Sport. De voormalige industriële wasserij werd getransformeerd tot een gemengde stedelijke plek voor lokaal ondernemerschap, creatieve activiteiten en ontmoeting. Een nieuwe centrale passage trekt het voorheen gesloten bouwblok open en verbindt de omliggende straten via de binnenplaats en het voormalige wasserijgebouw. Zo wordt een ooit afgesloten industriële site onderdeel van het dagelijkse stedelijke netwerk.

dmvA poetste daarbij de geschiedenis van de plek bewust niet weg. De industriële baksteengevel, modernistische binnengevels, schoorsteen, watertank en het glas-in-loodraam bleven behouden, terwijl nieuwe toevoegingen in onder meer zichtbeton, verzinkt staal en metselwerk zich duidelijk als hedendaagse ingrepen tonen. De architecten spreken zelf over een architectuur waarin de ‘littekens’ van het verleden leesbaar blijven. Ook flexibiliteit is belangrijk: de ruimtelijke structuur laat toe dat het complex zich in de toekomst verder aanpast aan veranderende gebruikers en functies.

Studio Jan Vermeulen geeft Koekelbergs baksteen een nieuwe draai

Studio Jan Vermeulen kreeg met Felix een Special Mention in de categorie Residential Building/Apartment Complex. Het vijf verdiepingen tellende woongebouw vult een plek in Koekelberg waar voordien een vervallen industriële loods stond en herstelt zo een schakel in het dichtbebouwde Brusselse bouwblok. De baksteenarchitectuur zoekt nadrukkelijk aansluiting bij de interbellumwoningen en industriële gebouwen in de omgeving. Grote ritmisch geplaatste ramen, een uitgesproken kroonlijst en een luifel boven de ingang geven het gebouw tegelijk een eigen gezicht.

Voor de noordelijke straatgevel ontwikkelde het bureau een bijzonder metselverband dat motieven uit de omliggende bebouwing herinterpreteert: telkens vijf bakstenen vormen samen een groter blok in het gevelpatroon. Achter die uitgesproken straatgevel ligt een gevarieerd woonprogramma met studio’s en appartementen met één, twee of drie slaapkamers rond een compacte centrale trappen- en liftkern. Een gemeenschappelijke tuin biedt bewoners ruimte voor rust, spel en ontmoeting, terwijl royale balkons aan de lichte zuidgevel beschutting tegen de zon bieden. Zo toont Felix hoe baksteen niet alleen aansluiting kan zoeken bij een bestaande stedelijke identiteit, maar die ook op een eigentijdse manier kan voortzetten.