Atelier Kanal transformeert Brusselse Citroëngarage tot ‘stad in de stad’ voor kunst en cultuur
Op zaterdag 28 november is het eindelijk zover. Dan opent KANAL, een van de meest ambitieuze architectuur- en cultuurprojecten die België de voorbije decennia heeft gekend, de deuren voor het grote publiek. De voormalige Citroëngarage aan het Brusselse Saincteletteplein is getransformeerd tot een cultuurcomplex van maar liefst 40.000 m², waar kunst, architectuur en het dagelijkse stadsleven elkaar ontmoeten. Het ontwerp is van Atelier Kanal, een samenwerking tussen het Zwitserse EM2N, het Belgische noAarchitecten en het Britse Sergison Bates architects. Samen met onder meer Bureau Bouwtechniek, Bureau Greisch en Buro Happold gaven ze het modernistische gebouwencomplex een nieuwe toekomst, zonder zijn industriële karakter uit te wissen.
De verwachtingen zijn hooggespannen. Want hoe transformeer je een voormalige autogarage van 100 bij 200 meter tot een museum dat tegelijk een verlengstuk van de stad wil zijn? En hoe verzoen je de strenge technische eisen van een internationale kunstinstelling met de ambitie om meer dan 20.000 m² publieke ruimte vrij toegankelijk te maken? Atelier Kanal koos voor een opmerkelijke architecturale strategie, waarbij behoud, gerichte toevoegingen en publieke toegankelijkheid centraal staan. Het resultaat belooft een gebouw te worden dat niet alleen Brussel, maar ook de Belgische architectuurwereld in beweging zet. Architectura wijdt binnenkort een uitgebreide nieuwsbriefspecial aan KANAL. In afwachting daarvan lichten we alvast een tipje van de sluier op.
Radicaal optimisme als ontwerpstrategie
Het verhaal van KANAL begint bij het voormalige Citroëncomplex, dat in 1933 en 1934 werd gebouwd aan het Brusselse kanaal. Het bestaat uit een monumentale showroom in glas en staal, met daarachter uitgestrekte industriële werkplaatsen. De architecten beschouwden de bestaande gebouwen niet als een obstakel, maar als het belangrijkste uitgangspunt van hun ontwerp. Ze kozen voor wat ze zelf 'radicaal optimisme' noemen: vertrouwen in de kwaliteiten van wat er al is. In plaats van een spectaculair nieuw architecturaal gebaar toe te voegen, wilden ze de oorspronkelijke constructie opnieuw een hoofdrol geven in de stad.
Die houding vertaalt zich in een zorgvuldige omgang met het bestaande erfgoed. De elegante staalconstructies, de modernistische glasgevels en de sporen van het industriële verleden bleven zoveel mogelijk behouden. Sommige onderdelen werden gerestaureerd, andere hersteld of aangepast aan hedendaagse eisen. Nieuwe constructies werden selectief toegevoegd waar dat functioneel noodzakelijk was of nieuwe ruimtelijke mogelijkheden creëerde. Ook in de detaillering is die terughoudendheid zichtbaar, bijvoorbeeld in het behoud van de oorspronkelijke stalen raamprofielen en het gebruik van dun vacuümglas. Zo ontstaat een architectuur waarin oud en nieuw elkaar aanvullen en verschillende tijdslagen zichtbaar blijven.
Een publiek interieur op schaal van de stad
Een van de meest bepalende ingrepen is het behoud van het bestaande assenkruis van 18 meter brede binnenstraten. Die doorkruisen het complex en verbinden de verschillende functies met elkaar. Aan de vier uiteinden bevinden zich toegangen die KANAL rechtstreeks met de omliggende stad verbinden. Samen met de zogenaamde piano nobile, een lange aaneenschakeling van ruimten op de eerste verdieping, vormen deze binnenstraten een uitgestrekt publiek domein. In totaal beschikt KANAL over meer dan 20.000 m² vrij toegankelijke publieke ruimte, waar bezoekers kunnen wandelen, werken, spelen, elkaar ontmoeten of eenvoudigweg verblijven.
Daarmee sluit het ontwerp aan bij het concept van de third place, dat de Amerikaanse socioloog Ray Oldenburg in 1989 introduceerde. Naast de woning en de werkplek hebben mensen behoefte aan toegankelijke ontmoetingsruimten waar ze zonder verplichtingen kunnen samenkomen. KANAL wil zo'n plek worden voor Brussel, met een netwerk van straten, hallen, ateliers, bibliotheken, galerijen en terrassen. Het museum wordt daardoor niet georganiseerd rond één vast bezoekersparcours, maar biedt verschillende routes en plekken om te ontdekken. De architectuur maakt het mogelijk om het gebouw ook te gebruiken zonder een tentoonstelling te bezoeken.
De showroom als podium voor Brussel
Het meest herkenbare onderdeel van het complex is ongetwijfeld de voormalige Citroënshowroom. De monumentale constructie van glas en staal, gericht naar het stadscentrum, werd zorgvuldig gerestaureerd en krijgt opnieuw de uitstraling van haar oorspronkelijke ontwerp. De grote, lichte ruimte wordt het publieke gezicht van KANAL. Delen van de gevel op het gelijkvloers kunnen worden geopend, waardoor de showroom rechtstreeks aansluit op het Saincteletteplein. Zo vervaagt de grens tussen het interieur en de openbare ruimte, en krijgt Brussel er een indrukwekkend overdekt plein bij.
De showroom krijgt doorgaans geen vast programma, maar kan worden gebruikt voor grootschalige installaties, performances, concerten en andere evenementen. Op de bovenverdiepingen bevinden zich een restaurant en een groot, vrij toegankelijk dakterras met bar en uitzicht over Brussel. Die combinatie van functies moet ervoor zorgen dat het gebouw op verschillende momenten van de dag bezoekers aantrekt. De showroom wordt zo opnieuw een plek waar de stad zichzelf kan tonen, al gebeurt dat voortaan niet meer via auto's, maar via kunst, cultuur en ontmoeting.
Drie nieuwe huizen in een bestaande fabriek
Achter de showroom bevindt zich het uitgestrekte voormalige productiecomplex. Om daarin de specifieke functies van een hedendaags museum onder te brengen, ontwierp Atelier Kanal drie nieuwe volumes die als afzonderlijke huizen in de bestaande structuur zijn ingevoegd. Een eerste huis bevat gedeelde voorzieningen, waaronder het auditorium en de kantoren. Een tweede werd ontworpen voor KANAL Architecture, de nieuwe naam voor het architectuurcentrum CIVA. Het derde huis vormt het museum voor moderne en hedendaagse kunst. Door deze functies in compacte volumes onder te brengen, blijft een groot deel van de oorspronkelijke fabriekshal beschikbaar als publieke ruimte. De bestaande industriële constructie en de nieuwe volumes behouden daarbij elk hun eigen architecturale identiteit.
Vooral het nieuwe kunstmuseum stelt hoge eisen aan de architectuur. Het beschikt over vijf niveaus met telkens een kolomvrije tentoonstellingsruimte van 725 m². De plafondhoogten verschillen per verdieping, waardoor uiteenlopende tentoonstellingsvormen mogelijk worden. Daarnaast bevindt zich in de kelder een zeven meter hoge ruimte die via een afzonderlijke buitentoegang ook zelfstandig kan functioneren. Sommige tentoonstellingszalen sluiten rechtstreeks aan op ateliers, terwijl andere daglicht ontvangen of uitzicht bieden op het kanaal en de stad. Voor KANAL Architecture werden onder meer tentoonstellingsruimten, archieven, een raadpleegcentrum, een bibliotheek en een boekhandel ontworpen. De openingstentoonstelling gaat op 28 november van start, maar de ingebruikname van het archief- en documentatiecentrum is voorlopig uitgesteld.
Een gebouw dat meebeweegt met de seizoenen
Het behoud van de bestaande constructie vormt ook de basis van de duurzaamheidsstrategie. Door de fabriek te hergebruiken, blijven een aanzienlijke hoeveelheid reeds geïnvesteerde materialen en energie behouden. Tegelijk werd het gebouw op verschillende punten energetisch verbeterd. Het grote industriële dak kreeg hoogwaardige isolatie en 4.000 m² zonnepanelen. De 425 meter lange gevel van glas en staal werd zorgvuldig gerestaureerd en voorzien van vacuümglas, waardoor de oorspronkelijke raamprofielen behouden konden blijven. Opengaande ramen maken bovendien natuurlijke ventilatie mogelijk.
De energiestrategie, ontwikkeld met Buro Happold en Bureau Greisch, vertrekt vanuit drie verschillende klimaatzones. Het grote publieke interieur, goed voor 54 procent van de oppervlakte, volgt in belangrijke mate de seizoenen en biedt een comfortniveau dat aangepast is aan het wisselende gebruik. De twee nieuwe tentoonstellingshuizen, die samen 21 procent van het gebouw innemen, krijgen daarentegen nauwkeurig gecontroleerde klimaatomstandigheden voor de bewaring en presentatie van kunst. Daartussen bevinden zich beglaasde galerijen die als thermische buffers functioneren. Door niet overal dezelfde temperatuur- en klimaateisen op te leggen, probeert Atelier Kanal het energieverbruik te beperken zonder de ruimtelijke openheid van het complex op te offeren.
Architectuur als werk van vele handen
Ook het ontwerpproces zelf weerspiegelt de openheid die KANAL wil uitstralen. Atelier Kanal werd speciaal voor het project opgericht door EM2N, noAarchitecten en Sergison Bates architects, die onder één naam en vanuit een gedeeld auteurschap samenwerkten. Het team was van bij het begin in Brussel gevestigd en werkte de eerste twee jaar zelfs vanuit de voormalige Citroëngarage. Die nauwe betrokkenheid bij het bestaande gebouw en de samenwerking met opdrachtgever Stichting Kanal bepaalden mee de architecturale keuzes. Het ontwerp werd bovendien verrijkt door bijdragen van kunstenaars en andere ontwerpers, onder wie Sarah Smolders voor het kleurconcept, Chevalier Masson voor bijzondere gordijnen, Jan Minne voor een neveltuin en Cartlidge Levene voor de bewegwijzering.
Die veelheid aan bijdragen is ook zichtbaar in de inrichting van het gebouw. Atelier Kanal ontwikkelde een eigen modulair meubelsysteem dat aansluit bij het maatsysteem van Open Structures, terwijl voor verschillende publieke functies andere ontwerpers werden uitgenodigd. Zo realiseerde het Britse collectief Assemble een speelruimte van 700 m², geïnspireerd op avontuurlijke speelplaatsen en vormgegeven in samenwerking met scholen uit de omgeving. Net als de architectuur zelf zijn deze toevoegingen bedoeld om uiteenlopende vormen van gebruik mogelijk te maken. KANAL is dan ook geen gebouw dat bij zijn opening een definitieve vorm krijgt, maar een architecturaal kader dat zich verder kan ontwikkelen. Zoals An Fonteyne van noAarchitecten het verwoordt: "Het is een gebouw dat zegt: gebruik mij, doe iets met mij, en laat uw sporen na." Vanaf 28 november krijgt Brussel de kans om die uitnodiging daadwerkelijk aan te nemen.