Een monument herwint zijn plaats aan de kust: VDD en Chipperfield schrijven verder aan het verhaal van The Grand

Die ambitie bepaalt de schaal van de ingreep. The Grand wordt zorgvuldig gerestaureerd, maar groeit tegelijk met vier nieuwe bouwlagen om opnieuw een herkenbaar baken aan de Zeedijk te worden. Thibaut De Vos vertelt hoe het gebouw ooit het hoogste van Nieuwpoort-Bad was, om na decennia van verdichting lager te worden dan zijn directe buren. Alleen de verdwenen toren en koepels reconstrueren zou dat onevenwicht volgens hem niet hebben hersteld. “We hebben het gebouw door het te laten groeien met nieuwe architectuur opnieuw zijn stedenbouwkundige status gegeven. Het staat er terug. Je ziet het terug.” Daarmee beschouwt hij The Grand niet alleen als een bouwproject, maar ook als een vorm van gebiedsontwikkeling die opnieuw betekenis geeft aan een markante plek in de badstad.

Geen glazen volume op het monument

Dat extra volume was ook nodig om de ingrijpende restauratie economisch mogelijk te maken. Maar hoe voeg je verschillende verdiepingen toe aan een uitbundig gedecoreerd beaux-artsgebouw zonder het bestaande monument te verdringen? VDD onderzocht uiteenlopende referenties en nodigde vervolgens Belgische en internationale architecten uit om voorstellen te formuleren. Onder meer noAarchitecten, Bogdan & Van Broeck, Herzog & de Meuron en David Chipperfield Architects werden aangesproken. Bij de eerste schets van David Chipperfield voelde De Vos dat de juiste richting was gevonden. “De filosofie was om met respect voor het historische gebouw de bestaande architecturale logica op een hedendaagse manier voort te zetten in plaats van er een glazen volume bovenop te plaatsen.”

David Chipperfield Architects vertrok daarvoor niet vanuit contrast, maar vanuit de eigen logica van het oorspronkelijke gebouw. Het bureau omschrijft zijn aanpak als het versterken van precies die kenmerken die The Grand zijn identiteit geven: het royale karakter, het uitgesproken silhouet, de historische traphal en de nog aanwezige belle-époque-elementen. De nieuwe architectuur probeert daarom geen verdrukkende hedendaagse handtekening boven op het monument te plaatsen. De Vos herinnert zich hoe Chipperfield zijn benadering bij aanvang zelf verwoordde: “De toenmalige architect heeft zich zeer geamuseerd om dit gebouw te ontwerpen. Wij gaan ons ook amuseren en die filosofie verderzetten.”

Hoe nieuw mag het nieuwe zijn?

Die eerste intuïtie loste echter nog lang niet alle ontwerpvragen op. Gedurende ongeveer twee jaar zaten VDD, David Chipperfield Architects, Origin Architecture & Engineering, dat instond voor de restauratie, en het Agentschap Onroerend Erfgoed bijna maandelijks samen in workshops. Centraal stond telkens de verhouding tussen historische reconstructie en hedendaagse abstractie. Dat debat ging tot op het niveau van afzonderlijke onderdelen: van de verdwenen loggia, het hoekterras en de luifel tot de nieuwe verdiepingen, koepels en toren. “Hoe dicht moest de nieuwe architectuur bij de historische architectuur aanleunen, of hoe ver moest ze ervan verwijderd zijn?”, zegt De Vos. “Daar hebben we twee jaar lang intensief naar gezocht.”

Daaruit ontstond een ontwerp waarin verschillende gradaties bewust naast elkaar bestaan. Waardevolle historische delen worden gerestaureerd, terwijl verdwenen elementen opnieuw worden geïnterpreteerd. Bij de loggia beschikte het ontwerpteam bijvoorbeeld over voldoende historische informatie om een exacte reconstructie te maken, maar Chipperfield verzette zich tegen een letterlijke kopie. “Hij zei: het is een nieuwe toevoeging, dus we willen niet letterlijk kopiëren wat er al is. We willen de passanten niet bedriegen.” vertelt De Vos. Bij de nieuwe bovenbouw is er meer ruimte voor een vrije interpretatie van de historische architectuur: ritme, kleur en vormentaal sluiten aan bij het bestaande gebouw, maar details worden abstracter. Zo keren toren, koepels en dakkapellen terug zonder dat het nieuwe daklandschap zich voordoet als een honderd jaar oud origineel.

Grandeur als ontwerpinstrument

Precies daarin wijkt The Grand af van de meer uitgesproken contraststrategie die bij veel uitbreidingen van monumenten wordt toegepast. De nieuwe toevoegingen willen zich niet nadrukkelijk afzetten tegen de historische gevels, maar evenmin verdwijnen in een historiserende kopie. Voor De Vos zit de kracht van het ontwerp in dat moeilijk te definiëren tussengebied. Nu de koepels en bovenbouw op de werf vorm krijgen, lijkt de oplossing volgens hem bijna vanzelfsprekend. “Als je het nu ziet, denk je: ja, uiteraard. Maar om daar te geraken…” Juist over die schijnbare evidentie werd jarenlang gediscussieerd.

Ook de forse verhoging van het beschermde gebouw werd vanuit die gedachte beoordeeld. Eerdere voorstellen konden het Agentschap Onroerend Erfgoed niet overtuigen, maar Chipperfields benadering kreeg volgens De Vos snel steun. De beaux-artsarchitectuur van het voormalige Grand Hôtel was immers zelf gericht op monumentaliteit. Bovendien geeft de uitbreiding het gebouw opnieuw de schaal die het door de verdichting van Nieuwpoort-Bad in de loop der jaren was kwijtgeraakt. “Grandeur zit in het DNA van die architectuurstijl”, zegt hij. “En wat we hier doen, herstelt de grandeur van het gebouw.”

Opnieuw een gebouw voor Nieuwpoort

Die herwaardering beperkt zich niet tot het silhouet. Een tweede uitgangspunt was dat The Grand opnieuw een relatie met de stad moest aangaan. De verdiepingen krijgen een residentiële invulling, maar de sokkel wordt opnieuw publiek toegankelijk. Aan de zijde van de Zeedijk en het Hendrikaplein komt horeca, terwijl richting Albert I-laan ruimte wordt gemaakt voor winkels. Dat publieke karakter was volgens De Vos ook een belangrijke reden waarom Chipperfield interesse had in de opdracht. “We gaan de Nieuwpoortenaars, maar ook de toeristen, in het gebouw brengen in plaats van het volledig te privatiseren. Het gaat niet enkel over architectuur, het gaat echt over de stedenbouwkundige impact op de omgeving.”

Ook binnen die commerciële ruimtes werd niet naar een maximale hoeveelheid vloeroppervlakte gezocht. De gelijkvloerse verdieping is plaatselijk ongeveer zes meter hoog en bevatte vroeger een mezzanine. Die werd verwijderd om de oorspronkelijke ruimtelijkheid opnieuw voelbaar te maken. “Je zou daar in principe een extra verdieping kunnen steken met appartementen”, zegt De Vos. “We hebben dat bewust niet gedaan, omdat we de grandeur van het gebouw wilden terugbrengen.” Samen met de herstelde loggia en het hoekterras en de nieuwe verbinding tussen Zeedijk en Albert I-laan moet de sokkel zo opnieuw een schakel worden tussen gebouw en publieke ruimte.

Ambitie vasthouden

Ook op andere vlakken koos VDD ervoor om beslissingen uit de ontwerpfase tijdens het lange ontwikkelingsproces niet stelselmatig af te zwakken. Een vroeg voorbeeld was de keuze om The Grand volledig zonder gas te verwarmen. Toen hp engineers enkele jaren voor de energiecrisis voorstelde om daarvoor fors te investeren in geothermie, was dat volgens De Vos nog verre van een evidente keuze voor een residentiële ontwikkeling. “Samen met Henk Pijpaert hebben we toen bewust voor die investering gekozen”, zegt De Vos. “We wilden ook het historische patrimonium verduurzamen.” Het geothermische veld onder de nieuwe parking vormt vandaag de basis van het verwarmings- en koelingsconcept van de appartementen.

Dezelfde houding komt terug in de architecturale afwerking. Voor het chipperen van de gevel werden volgens De Vos twintig tot dertig stalen gemaakt voordat kleur en textuur juist zaten. Daarbij waren zowel VDD als David Chipperfield Architects nauw betrokken. “het twintigste staal is niet noodzakelijk duurder dan het eerste”, zegt hij. “Maar het moet juist zijn. En het moet passen bij het gebouw.” Nu de gevels en nieuwe volumes bijna afgewerkt zijn, ziet hij daarin het resultaat van die volgehouden aandacht. De werkelijkheid overtreft volgens hem zelfs de oorspronkelijke visualisaties, juist omdat materiaal, textuur en detaillering in renders nooit volledig tot hun recht komen.

Erfgoed moet economisch kunnen overleven

Achter de architecturale ambitie van VDD Project Development zit ook een economische realiteit. Zonder bijkomend bouwvolume zou de restauratie volgens De Vos financieel niet haalbaar zijn geweest. Dat The Grand in Nieuwpoort staat, is daarbij bepalend: de vastgoedprijzen aan de kust maken investeringen mogelijk die op andere locaties moeilijk terug te verdienen zouden zijn. De Vos is daar uitgesproken over. “Wij zijn geen publieke sector. Wij zijn een commercieel bedrijf met passie voor erfgoed.” Voor hem hoeft die commerciële logica niet tegenover monumentenzorg te staan: ze kan juist de voorwaarde creëren om een zwaar beschadigd gebouw opnieuw een toekomst te geven.

Hoe uitzonderlijk de operatie is, bleek ook bij de zoektocht naar een aannemer. VDD sprak volgens De Vos een twintigtal grote bouwbedrijven aan, maar geen van hen wilde voor het complexe restauratie- en uitbreidingsproject een klassieke forfaitaire prijs indienen. Met aannemer Verstraete.team werd uiteindelijk gekozen voor een openboekmodel. “We hebben opnieuw durven springen en het vertrouwen gegeven aan die firma. En ze hebben dat vertrouwen ook waargemaakt.” De ervaring maakte duidelijk dat de klassieke verhouding tussen ontwikkelaar en aannemer voor projecten van deze complexiteit op haar grenzen botst.

Van ontwikkeling naar bouwteam

The Grand heeft daardoor ook de werkwijze van VDD beïnvloed. Waar de ontwikkelaar vroeger vaker vertrok vanuit een klassiek model met een uitgewerkt ontwerp, een forfaitaire aannemingsovereenkomst en duidelijke contractuele grenzen, kiest het bedrijf vandaag vaker voor een bouwteam. Aannemer, architect, ingenieurs en ontwikkelaar worden dan vroeger bij elkaar gebracht om ontwerpkeuzes ook op uitvoerbaarheid en financiële consequenties te toetsen. “We gaan meer en meer denken in functie van samenwerking, al vanaf het begin van de ontwerpfase”, zegt De Vos. “Zo kun je samen naar oplossingen zoeken die een project haalbaar maken.”

Na meer dan een decennium begint voor hem ondertussen het moment waarop al die keuzes samen zichtbaar worden. Op de vraag welk onderdeel van The Grand hij als het pronkstuk beschouwt, weigert De Vos er één uit te pikken. “Als ik één element zou kiezen, zou ik de rest oneer aandoen. Ik vind het geheel zeer sterk, zowel als je van ver kijkt als van dichtbij.” Misschien ligt precies daarin de inzet van het project: niet één historische gevel restaureren of één spectaculaire toevoeging maken, maar oud en nieuw opnieuw tot één gebouw laten behoren. Een gebouw dat zijn geschiedenis niet bevriest, maar er voldoende op voortbouwt om opnieuw een prominente plaats in Nieuwpoort-Bad in te nemen.