INTERVIEW. "Sufficiency draait niet om minder bouwen, maar om bewuster omgaan met ruimte, materialen en kwaliteit"

Wat betekent sufficiency concreet voor architecten en bouwmaterialenfabrikanten? Volgens Maxime Balcaen, architect-partner bij platform architectuur, moeten we het begrip veel ruimer interpreteren dan louter ecologisch of energiezuinig bouwen. "Wij bewandelen doorgaans drie sporen: het ecologische, economische en sociale aspect. De planeet moet er uiteraard wel bij varen, maar ook de betaalbaarheid voor opdrachtgevers en gebruikers en de maatschappelijke impact zijn belangrijk. In bestaande contexten is vaak gedurende tientallen jaren een sociaal weefsel gegroeid dat je volledig dreigt te ontmantelen wanneer je zonder pardon kiest voor sloop en nieuwbouw. Het komt erop aan om al die parameters in evenwicht te brengen en op die manier projecten te realiseren tegen een zo laag mogelijke maatschappelijke kost."

Vandaag helpen levenscyclusanalyses en andere berekeningsmethodes om verschillende scenario's objectiever met elkaar te vergelijken. Denk bijvoorbeeld aan de complexe afweging tussen embodied carbon en operational carbon. Toch vraagt sufficiency volgens Balcaen vooral een mentaliteitswijziging. "Ook bij ons is dat een groeiproces geweest. We zijn gaandeweg afgestapt van de traditionele logica waarbij een renovatieproject dezelfde technische en esthetische perfectie als nieuwbouw moet nastreven. Vandaag vertrekken we veel meer vanuit de kwaliteiten die er al zijn. De grootste uitdaging blijft echter om ook de bouwheer mee te krijgen in dat verhaal."

Eerst analyseren wat er al is

Ook bij dmvA vormt de bestaande context het uitgangspunt. "Sufficiency betekent voor ons dat we elke ontwerpkeuze bewust maken", zegt Eva Vanderborcht, ingenieur-architect en bestuurder bij dmvA architecten. "Vooraleer we bekijken wat we kunnen toevoegen, analyseren we eerst wat er al is. Dat gaat dan niet enkel om de gebouwen zelf, maar vooral ook om hun ruimtelijke en sociale context. Daarbij stellen we ons in het vroegste ontwerpstadium verschillende vragen: waar wel nog en best niet meer bouwen? Hoe kunnen we kernversterkend werken en de densiteit verhogen? En hoe kunnen we dat doen met wat er al is, zowel vanuit de bouwtechnische en structurele kwaliteit van de bestaande bebouwing als vanuit de sociale betekenis en de ‘geest’ van de plek?"

Het Beghardi-project in Mechelen is een perfecte illustratie van die doordachte ontwerpbenadering. In plaats van het beschikbare terrein maximaal te bebouwen, koos dmvA voor een combinatie van compacte woningen en een collectieve binnentuin die als drager van het project fungeert. "Verdichten en ontpitten gaan bij ons vaak hand in hand. Door bewust ruimte vrij te laten, creëerden we plaats voor belangrijke bijkomende kwaliteiten zoals groen, biodiversiteit en waterinfiltratie", legt Vanderborcht uit.

Ook bij de realisatie van Rustenhove vertrok platform architectuur vanuit de kwaliteiten van de omgeving. "Het project situeert zich in een naoorlogse tuinwijk met veel groen en overwegend klassieke zadeldakwoningen met twee bouwlagen", vertelt Maxime Balcaen. "Aanvankelijk was er sprake van veertien woonunits, maar daarvoor moesten we naar drie bouwlagen gaan, wat niet zou aansluiten bij het bestaande wijkprofiel. We hebben daarom voorgesteld om twaalf appartementen te realiseren en de bebouwing langs de perceelranden te organiseren. Zo ontstond een groen binnengebied met een semipubliek karakter, als overgang tussen het openbaar domein en de woonomgeving."

Minder materiaal voor dezelfde kwaliteit

Voor wienerberger krijgt sufficiency een andere, maar complementaire invulling. "Bij ons gaat het in de eerste plaats over minder grondstoffen gebruiken, minder energie verbruiken en circulariteit stimuleren", vertelt Gerrit De Muylder, Sales Manager Projects bij wienerberger. "Als wereldwijde speler zijn we ons terdege bewust van onze verantwoordelijkheid op het vlak van sustainability. Daarom investeren we volop in dematerialisatie, onder meer via de ontwikkeling van slankere gevelstenen zoals de Eco-brick, en de inzet van gerecycleerde of secundaire grondstoffen."

Die omslag vergt echter meer dan productinnovatie alleen. "In bepaalde producten verwerken we vandaag al een aanzienlijk aandeel secundaire en gerecycleerde grondstoffen, maar om dat verder op te schalen, hebben we grote en continue stromen van zuiver keramisch materiaal nodig. Dat vraagt samenwerking in de hele keten, van selectieve sloop en inzameling tot verwerking en logistiek", benadrukt De Muylder.

Ook de productieprocessen worden grondig onder handen genomen. Zo ontwikkelde wienerberger in Kortemark een productielijn voor steenstrippen waarbij zowel de oven als drogerij elektrisch werken. Er komt geen fossiele brandstof aan te pas: de elektriciteit is voor 25% afkomstig van een eigen PV-installatie en wordt verder aangevuld met 100% groene energie.

Meer woonkwaliteit door minder te bouwen

Een andere hamvraag die aan bod kwam in het debat: hoeveel ruimte hebben we eigenlijk nodig om kwalitatief te leven? Volgens Maxime Balcaen schuilt de grootste opportuniteit niet noodzakelijk in het creëren van extra woonvolume, maar in een efficiënter gebruik van het bestaande patrimonium. "Gezien de demografische evolutie en de sterke toename van eenpersoonshuishoudens moeten we ons in het kader van sufficiency vooral afvragen hoeveel bijkomende wooncapaciteit we binnen bestaande gebouwen kunnen realiseren. Grote panden opsplitsen in meerdere wooneenheden is bijvoorbeeld een interessante piste. Alleen zijn Vlamingen behoorlijk honkvast. We moeten mensen dus overtuigen dat andere woonvormen minstens even aantrekkelijk kunnen zijn. Met het Rustenhove-project willen we alvast een goede aanzet geven voor die broodnodige mindshift."

Dit laatste vergt volgens Eva Vanderborcht een voldoende divers aanbod. "Bij Beghardi combineren we compacte stedelijke gezinswoningen met stedelijke villa's. Zo willen we aantonen dat je ook in een verdichte stedelijke omgeving woonkwaliteiten kunt creëren die mensen doorgaans met het landelijkere gebieden associëren. En soms ontstaan die kwaliteiten net door minder te bouwen. Door een deel van de site open te laten, kan je onder meer de daglichttoetreding, het uitzicht en de relatie met de buitenruimte verbeteren. Een collectieve tuin biedt bovendien kwaliteiten die niet elke bewoner zich individueel zou kunnen veroorloven."

Toch vergt het vaak behoorlijk wat overtuigingskracht om om opdrachtgevers mee op de kar te doen springen. In financieel opzicht is minder bouwen namelijk niet altijd de meest evidente keuze. Maxime Balcaen herkent dat spanningsveld. "Architecten spelen vaak een bemiddelende rol tussen de ambities van de bouwheer en de verwachtingen van de diensten ruimtelijke ordening van steden en gemeenten, die dikwijls neigen naar minder bouwen. Het komt erop aan om te tonen waarom iets minder of soms net meer bebouwing uiteindelijk tot een beter project leidt en zo beide partijen mee te krijgen in het verhaal."

Ook bij dmvA hebben ze reeds ervaren dat dit wel degelijk mogelijk is. "We hebben twee voorbeelden van projecten - één gerealiseerd en één in ontwerpfase – waarbij de site voor een groot deel bebost was", vertelt Vanderborcht. "Vanuit de opdrachtgever zijn we met het scenario begonnen om het volledige bebouwbare gedeelte te gebruiken, maar doorheen het traject hebben we dat kunnen doen evolueren naar een 50-50-oplossing: de helft blijft bosomgeving en de andere helft bebouwen we aan hogere densiteit. Dat is voor ons wel waardevol, want naast de creatie van extra kwaliteit hebben we die bosrijke omgeving daarmee ook meteen bestendigd voor de toekomst."

Behoud als primaire reflex

Compact en collectief wonen mogen echter nooit ten koste gaan van de individuele woonkwaliteit. “We zien het niet als een vermindering van kwaliteit, maar eerder als een verschuiving naar andere kwaliteiten. Al mag het natuurlijk ook niet geforceerd of opgelegd aanvoelen, want dan is het moeilijk om mensen overtuigd te krijgen”, beseft Eva Vanderborcht. “Zo hebben we bij Beghardi bijvoorbeeld veel aandacht besteed aan de overgang tussen private en collectieve buitenruimte. De gemeenschappelijke tuin ligt verhoogd ten opzichte van de aangrenzende woningen, met een groene buffer die voor een geleidelijke overgang zorgt. Bewoners beslissen zelf in welke mate ze deelnemen aan het collectieve leven. Net die keuzevrijheid werkt drempelverlagend en maakt dergelijke woonvormen dus aantrekkelijk."

Ook het behoud van bestaande gebouwen of bouwelementen is een belangrijke factor in het kader van sufficiency. En ook daar is Beghardi een mooi voorbeeld van. "We hebben de karakteristieke herenhuisgevel bewust gevrijwaard. Dat heeft er in eerste instantie voor gezorgd dat we minder primaire materialen moesten gebruiken, maar houdt tevens de herkenbaarheid van de plek in stand en zorgt zo voor de verankering in het omringende sociale weefsel", vervolgt Vanderborcht. Volgens Gerrit De Muylder moet behoud dan ook altijd als eerste optie onderzocht worden. "Zeker wanneer de buitenschil nog in goede staat verkeert. Keramische gevelmaterialen hebben een bijzonder lange levensduur en vragen weinig onderhoud. Waarom zou je die vervangen wanneer je met een interne herorganisatie hetzelfde resultaat kunt bereiken? Zodra je begint te demonteren, is er immers sprake van CO2-impact"

Toch waarschuwt Maxime Balcaen ervoor om behoud als een absoluut principe te beschouwen. "Soms is een gebouw niet geschikt voor de transformatie die de bouwheer voor ogen heeft. We zouden onszelf vaker de vraag moeten stellen of een bepaald programma überhaupt in het juiste gebouw terechtkomt. Misschien is een andere locatie of een ander bestaand pand geschikter? Ook dat is sufficiency: niet alleen kijken naar wat technisch mogelijk is, maar vooral ook naar wat maatschappelijk het meest zinvol is."