INTERVIEW. "We kunnen veel meer met architectuur zelf oplossen dan we vandaag doorgaans doen"

Minder materiaal gebruiken zonder aan kwaliteit in te boeten: voor een fabrikant als wienerberger is het een van de belangrijkste uitdagingen in het kader van sufficiency. "Dematerialisatie draait om de zoektocht naar de optimale balans tussen materiaalbesparing en technische prestaties", vertelt Gerrit De Muylder, Sales Manager Projects bij wienerberger. "Dat lijkt op het eerste gezicht misschien eenvoudig, maar in werkelijkheid gaat er een jarenlang onderzoeks- en ontwikkelingstraject aan vooraf. Zelfs voor enkele procenten materiaalbesparing of efficiëntiewinst zijn omvangrijk onderzoek en uitvoerige tests nodig. Wanneer je voor bepaalde dakbedekkingsproducten langdurige garanties biedt, moet je er uiteraard voor zorgen dat hun prestaties op lange termijn gewaarborgd blijven."

Een treffend voorbeeld van dematerialisatie is de Eco-brick, de slankere gevelsteen waarmee wienerberger inzet op efficiënter grondstoffengebruik. "Door het slankere formaat is voor de productie van Eco-brick ongeveer 30% minder materiaal nodig dan voor een vergelijkbare traditionele gevelsteen, maar het effect reikt veel verder", legt Gerrit De Muylder uit. "Doordat de stenen smaller zijn, kunnen we er ook meer bakken per ovencyclus en meer vervoeren per vrachtwagen. Die combinatie helpt de CO2-impact van productie en transport te verlagen. Om die voordelen volledig te benutten, is het belangrijk dat dergelijke oplossingen al vroeg in het ontwerp- en bouwproces worden meegenomen en dat alle partijen in de keten vertrouwd raken met de toepassing ervan."

Dat laatste blijkt niet altijd evident, bevestigt Maxime Balcaen, architect-partner bij platform architectuur. "Voor ons is het gebruik van producten zoals Eco-brick of vlasisolatie een no-brainer. In de praktijk merken we wel dat minder vertrouwde oplossingen soms met een extra risicomarge worden ingecalculeerd. Meer kennisdeling, ervaring en samenwerking in de keten kunnen helpen om die drempel te verlagen." Volgens De Muylder bevindt de sector zich midden in die ingrijpende transitie. "De bouwwereld zal er binnen tien à twintig jaar helemaal anders uitzien. Als internationale onderneming vraagt de omschakeling van productieprocessen aanzienlijke investeringen en een gefaseerde aanpak doorheen de volledige keten."

Meer comfort met minder technieken

Niet alleen materiaalgebruik, maar ook de technische uitrusting van gebouwen vergt volgens de panelleden een kritische blik. Moeten we voor elk comfortvraagstuk meteen naar bijkomende installaties grijpen of valt er met een doordacht ontwerp al veel op te lossen? "Het tweede", stelt Maxime Balcaen. "Wij hebben een grote interesse in lowtechoplossingen en proberen daarbij opnieuw te leren van traditionele bouwprincipes. Denk aan massief-monolithische constructies of natuurlijke luchtstromen via thermische trek door middel van een Canadese put. Daarmee kan je gebouwen ontwerpen die zowel in de winter als in de zomer comfortabel blijven, zonder een overdaad aan technieken."

Als inspiratie verwijst hij naar een onderzoeksproject van het Duitse bureau Florian Nagler Architekten en de Technische Universiteit München, waarbij drie vergelijkbare appartementsgebouwen met verschillende monolithische bouwschillen werden gerealiseerd. "Afgezien van ventilatie bevatten die gebouwen nauwelijks technieken. De warmte wordt grotendeels gegenereerd door het gebruik van het gebouw zelf, terwijl dakoversteken en een doordachte verhouding tussen open en gesloten geveldelen de zomerse warmtelast beperken. Het toont aan dat we misschien veel meer met de architectuur zelf kunnen oplossen dan we vandaag doorgaans doen."

Ook Eva Vanderborcht, ingenieur-architect en bestuurder bij dmvA, ziet veel potentieel in die benadering. "Wij kijken onder meer naar voorbeelden van het Oostenrijkse Baumschlager Eberle Architekten en het Spaanse H Arquitectes, die aantonen dat je met relatief eenvoudige bouwkundige principes sterke resultaten kunt bereiken. Helaas botsen we daarbij geregeld op de EPB-regelgeving, die niet altijd even goed aansluit bij dergelijke lowtechconcepten. Ook vanuit de studiebureaus technieken krijgen we op dat vlak nog niet altijd evenveel ondersteuning."

Balcaen ziet daarin een structureel probleem. "Studiebureaus worden vaak vergoed in verhouding tot de omvang van de technische installaties. Dat stimuleert niet noodzakelijk het zoeken naar oplossingen waarbij je juist minder technieken nodig hebt. Wij zouden graag gelijkaardige projecten realiseren, maar we hebben tot nog toe niet de juiste partijen rond de tafel gekregen om ze ook effectief uit te voeren." Ook de oriëntatie van een gebouw en de daglichttoetreding verdienen volgens hem veel meer aandacht als ontwerpinstrument. Al levert dat soms tegenstrijdige belangen op. "Compact bouwen is energetisch interessant, maar in een complexe stedelijke omgeving is het niet altijd de beste oplossing voor daglicht en oriëntatie. Ook daar moeten we dus telkens opnieuw de juiste balans in zoeken."

Klimaatrobuustheid begint bij eenvoudige keuzes

De toenemende hittestress versterkt de noodzaak om bouwkundige oplossingen opnieuw centraal te stellen. Soms begint dat bij een ogenschijnlijk eenvoudige materiaalkeuze. "We merken dat er steeds vaker voor lichtere dak- en gevelmaterialen wordt gekozen", zegt Gerrit De Muylder. "Het temperatuurverschil tussen zwarte en witte oppervlakken kan tijdens hete zomers enorm oplopen. Donkere oppervlakken kunnen tijdens hete periodes aanzienlijk hogere temperaturen bereiken. Bij de ontwikkeling en toepassing van gevel- en dakoplossingen moet daarom rekening worden gehouden met de thermische belasting van het volledige systeem. Dat nemen we uiteraard mee in onze productontwikkeling."

Daarnaast wijst hij op het belang van thermische inertie. Keramische binnenmuren slaan warmte op en geven die vertraagd af, wat bij een doordacht ontwerp kan bijdragen aan een stabieler binnenklimaat. "Dergelijke materiaaleigenschappen worden steeds relevanter nu gebouwen bestand moeten zijn tegen grotere temperatuurschommelingen."

Maar sufficiency stopt niet aan de gevel. Ook de onbebouwde ruimte rondom gebouwen verdient een volwaardige plaats in het ontwerp, zeker in een context van toenemende verdichting en strengere eisen inzake waterbeheer. "Toch zien we dat lokale besturen daar heel verschillend mee omgaan", vult Maxime Balcaen aan. "Sommige gemeenten beschouwen zelfs waterpasserende bestrating volledig als verharding. Andere, zoals Sint-Niklaas, hanteren doelstellingen rond groen waarbij ook bepaalde vormen van halfverharding of waterdoorlatendheid meetellen. Dat lijkt me een pragmatischere benadering, zeker in stedelijke gebieden waar de beschikbare ruimte beperkt is."

Buitenruimte is geen restruimte

Volgens Eva Vanderborcht moet de buitenruimte sowieso veel nadrukkelijker als een essentieel onderdeel van het project worden beschouwd. "Doordat we steeds compacter en denser bouwen, kunnen we het ons niet langer veroorloven om de omgeving van een gebouw als restruimte te behandelen. De kwaliteit van die buitenruimte bepaalt in belangrijke mate de woon- en leefkwaliteit. Daarom werken we tegenwoordig bij vrijwel al onze projecten samen met een landschapsarchitect. Die expertise tilt het geheel vaak naar een hoger niveau."

Tegelijk pleit Gerrit De Muylder voor een bredere ruimtelijke benadering. "Er wordt nog altijd te veel in hokjes gedacht. In het beste geval kijken we naar de aanpalende projecten, maar zelden naar het grotere geheel. Terwijl net dat essentieel is voor waterbeheer, biodiversiteit en een samenhangende inrichting van onze leefomgeving."

Ook het spanningsveld tussen private en collectieve ruimte speelt daarin een belangrijke rol. "We merken dat er bij semipublieke ruimtes vaak druk ontstaat om ze alsnog af te sluiten", vertelt Vanderborcht. "Daardoor verdwijnt een deel van de oorspronkelijke ambitie en wordt een site minder doorwaadbaar. Vandaar dat we er nu al op proberen te anticiperen in het ontwerp, bijvoorbeeld door een geleidelijke overgang tussen publieke, collectieve en private zones te creëren. Als bewoners zich veilig en comfortabel voelen, vermindert ook de neiging om alles af te schermen."

Wat meer en minder nodig?

Tot slot rijst de vraag wat de bouwsector vooral minder zou moeten doen en waar net meer aandacht naartoe moet gaan. Voor Gerrit De Muylder ligt een belangrijk deel van het antwoord bij de regelgeving. "Een uniformer en soepeler regelgevend kader zou helpen om de doorlooptijd van bouwprojecten te verkorten. Een uniformer en werkbaarder regelgevend kader zou helpen om de doorlooptijd van bouwprojecten te verkorten. Vandaag moeten bouwpartners rekening houden met verschillende duurzaamheidsmeters, EPB-vereisten en procedures. Meer onderlinge afstemming zou de sector helpen om beschikbare kennis en expertise pragmatischer in te zetten. "

Eva Vanderborcht sluit zich daarbij aan, al legt zij de nadruk op een andere verdeling van de beschikbare tijd. "Bouwtrajecten duren steeds langer, maar een groot deel van die tijd gaat naar vergunningen en procedures. Terwijl we net meer tijd zouden moeten investeren in de initiële ontwerpfase, omdat de keuzes die we daar maken de grootste impact hebben op het uiteindelijke resultaat. Daar moeten we kritisch kunnen nadenken en de juiste vragen stellen."

Volgens Maxime Balcaen begint dat al bij de projectdefinitie. "We krijgen nog te vaak opdrachten waarbij essentiële informatie ontbreekt. Denk aan renovatieprojecten zonder destructief onderzoek of degelijk opmetingsplan. Dan moet je als architect een volledig ontwerp uitwerken zonder bijvoorbeeld te weten hoe de vloeren zijn opgebouwd of welke draagkracht ze hebben. Zeker in contexten waar elke vierkante meter telt, zoals bij woningbouw, is dat problematisch. Hoe dan ook zouden bouwheren zich door de juiste mensen moeten laten bijstaan als ze er zelf niet voldoende bedreven in zijn. Zo hebben we onlangs een traject doorlopen waarbij een ontwikkelingsvisie werd opgesteld op basis van voorafgaand scenario-onderzoek met aansluitend rondetafelgesprekken met experten uit aangrenzende disciplines. Dat leverde een breed onderbouwde projectdefinitie op, waarmee architecten in een volgende fase aan de slag kunnen. Het zou een grote stap vooruit zijn als die aanpak meer ingang vond."

Want uiteindelijk vraagt sufficiency volgens Balcaen niet alleen om andere materialen of bouwtechnieken, maar ook om de bereidheid om bestaande gewoontes ter discussie te stellen. "Zomaar hetzelfde blijven doen, maar dan met biobased materialen, volstaat niet. We moeten fundamenteel in vraag durven stellen wat we aan het doen zijn. Dat is de essentie van sufficiency: durven nagaan wat genoeg is, zodat we niet telkens met de grove borstel door onze bestaande gebouwen en leefomgeving moeten gaan."