Koelen hoeft niet met airco: experts pleiten voor integraal systeemdenken

Hoe vermijden we dat gebouwen ondanks alle duurzame technologie toch ondermaats presteren? Die vraag stond centraal tijdens een rondetafelgesprek bij Jaga Climate Designers in ’s-Hertogenbosch. Vijf experts uit de Belgische en Nederlandse bouwsector pleitten er voor een meer uniforme aanpak: vertrek vanuit het volledige gebouw en ontwerp verwarming en koeling als één geïntegreerd, bij voorkeur watergedragen, systeem.

De warmtepomp is niet het vertrekpunt

Jan Verdonck van Jaga ziet de gevolgen van een versnipperde aanpak aan de gevels verschijnen. In nieuwbouwwijken worden enkele jaren na oplevering alsnog airco’s geïnstalleerd omdat woningen tijdens warme zomers onvoldoende koel blijven. Het illustreert hoe technische keuzes die afzonderlijk logisch lijken, samen toch tekort kunnen schieten.

Volgens Wouter Borsboom van TNO begint een efficiënte klimaatinstallatie dan ook bij de wisselwerking tussen gebouw en techniek. Een warmtepomp werkt het efficiëntst bij lage aanvoertemperaturen, maar daarvoor moet het afgiftesysteem voldoende vermogen leveren en de regeling correct zijn afgestemd op de warmtevraag.

Frederik Heedfeld van Studiebureel Heedfeld pleit daarom voor een andere ontwerpvolgorde. “Vertrek niet van de warmtepomp. Kijk eerst naar de secundaire installaties, stel daar het hele ontwerp op af en bepaal op basis daarvan hoe de warmtepomp gedimensioneerd moet worden.”

Bij renovaties vraagt dat om een grondige inventarisatie van onder meer de isolatiegraad, de bestaande radiatoren en het leidingnet. Niet elke woning is immers automatisch geschikt voor lagetemperatuurverwarming.

Wie alleen verwarmt, mist de helft van het verhaal

Een toekomstbestendig klimaatsysteem moet niet alleen tijdens de winter presteren. Volgens beleidsadviseur Harm Valk houden de huidige normen nog onvoldoende rekening met de toenemende koelbehoefte. Vooral in stedelijke gebieden, waar het hitte-eilandeffect de nachtelijke afkoeling bemoeilijkt, vormt oververhitting een groeiende uitdaging.

De Ladder van Koeling biedt een logisch uitgangspunt: eerst de omgeving en het gebouw koel houden, vervolgens zonnewarmte weren en passieve koeling benutten, en pas daarna actieve koeling inzetten. Glenn Reynders van EnergyVille – KU Leuven wijst daarbij op de verantwoordelijkheid van projectontwikkelaars. Besparingen op bijvoorbeeld buitenzonwering drukken de bouwkosten, maar kunnen bewoners later opzadelen met comfortproblemen, bijkomende investeringen en hogere energiefacturen. De laagste bouwkost levert dus niet noodzakelijk de laagste levensduurkost op.

Koelen met water

Wanneer actieve koeling noodzakelijk is, wordt vaak automatisch aan airconditioning gedacht. Nochtans kunnen ook watergedragen afgiftesystemen zowel verwarmen als koelen, op voorwaarde dat ze daarvoor ontworpen en gedimensioneerd zijn. De keuze van het afgiftesysteem is daarbij bepalend. Vloerkoeling heeft beperkingen door het beschikbare koelvermogen per vierkante meter. Geschikte convectoren kunnen volgens de experts een aanzienlijk hogere koelcapaciteit leveren. Bij koeling met water boven het dauwpunt wordt condensvorming vermeden. Met condensafvoer zijn lagere watertemperaturen en een groter koelvermogen mogelijk.

Volgens Heedfeld kunnen convectieve systemen zelfs de volledige koellast compenseren. Ze combineren lagetemperatuurverwarming met volwaardige koeling en reageren snel op veranderende omstandigheden. Harm Valk benadrukt daarnaast het comfortvoordeel. Waar klassieke airconditioning vaak gepaard gaat met luchtbeweging en geluid, kan een watergedragen systeem een ruimte geleidelijker op temperatuur brengen en de thermische massa van het gebouw benutten. Welke oplossing het meest geschikt is, hangt uiteindelijk af van het gebouw en de specifieke koelbehoefte.

Meer vermogen is niet altijd beter

Een goed functionerend systeem begint bij vroeg overleg tussen architect, studiebureau en installateur. De gebouwschil bepaalt immers mee welke technische installatie nodig is. Toch worden bouwkundige tekortkomingen volgens Valk nog te vaak achteraf met extra technieken gecompenseerd.

Glenn Reynders waarschuwt bovendien voor het afzonderlijk dimensioneren van componenten, waarbij telkens extra veiligheidsmarges worden toegevoegd. Dat leidt gemakkelijk tot een onnodig groot geïnstalleerd vermogen. Ontwerp en regeling moeten daarom samen worden ontwikkeld, met aandacht voor het werkelijke gebruik van het gebouw. Bij renovaties hoeft een integrale visie overigens niet te betekenen dat alle ingrepen gelijktijdig plaatsvinden. Een doordacht totaalplan kan ook gefaseerd worden uitgevoerd.

Energieprestatie garandeert geen comfort

De experts maken een duidelijk onderscheid tussen wettelijke energieprestatie-eisen en werkelijk gebouwcomfort. “EPB is geen ontwerptool. EPB is in het leven geroepen om te controleren of een ontwerp aan minimale prestatie-eisen voldoet”, stelt Reynders.

Dynamische gebouwsimulaties kunnen helpen om comfort en installatieprestaties beter te voorspellen. Ook na oplevering kunnen dergelijke modellen nuttig zijn om regelingen te optimaliseren en afwijkingen op te sporen. Volgens Valk leert de bouwsector nog te weinig uit de werkelijke prestaties van installaties.

De installateur als eerste adviseur

Ook de installateur speelt daarin een belangrijke rol. Als eerste aanspreekpunt van de bewoner moet die verder kijken dan toestelkeuze en aankoopprijs, en ook comfort, toekomstige aanpassingen en alternatieve oplossingen bespreken.

Jan Verdonck pleit daarnaast voor subsidieregelingen die sterker focussen op efficiëntie en gerealiseerde prestaties in plaats van de aanschaf van afzonderlijke toestellen. Wouter Borsboom vult daarop aan dat investeringskosten, leefbaarheid en toekomstige energietarieven samen moeten worden beoordeeld.

Één watergedragen systeem voor comfort doorheen het jaar

De conclusie van de rondetafel is duidelijk: toekomstbestendige gebouwen vragen om systeemdenken. Door gebouwschil, verwarming, koeling en regeling vanaf het begin op elkaar af te stemmen, kan één watergedragen systeem het hele jaar door comfort bieden. Of zoals Jan Verdonck het samenvat: “Je kunt vijf goede componenten hebben, maar dat maakt nog geen goed systeem.”