hp engineers maakt technieken onderdeel van de architectuur van The Grand

Die zoektocht begon jaren voor de uitvoering. Samen met bouwheer VDD Project Development onderzocht hp engineers fundamentele keuzes rond onder meer verwarming, koeling en de organisatie van de installaties. Voor de isolatiestrategie werd vervolgens ook nauw samengewerkt met Bureau Bouwtechniek en het ontwerpteam. “Je kunt isoleren om te voldoen aan EPB, maar je kunt ook isoleren om comfort te bieden in de appartementen”, zegt Henk Pijpaert. Niet de regelgeving alleen, maar ook het vermijden van koude oppervlakken en oververhitting bepaalde mee hoe ver daarin werd gegaan.

Duurzaamheid en comfort verzoenen

Die benadering leidde tot een energieconcept waarin duurzaamheid en comfort volgens Pijpaert in elkaars verlengde liggen. Onder de toekomstige parking wordt een collectief geothermisch veld aangelegd waarop de individuele warmtepompen van de appartementen worden aangesloten. In totaal wordt daarvoor 9.372 lopende meter geothermie geboord. Elk appartement kan zo individueel worden verwarmd en gekoeld, terwijl de geothermie als gemeenschappelijke energiebron fungeert. “De bewoners kunnen met een individuele warmtepomp hun comfort kiezen”, legt Pijpaert uit.

Ook het afgiftesysteem is daarop afgestemd. De vloerverwarming wordt als klimaatvloer ingezet, terwijl de geothermie in lente en zomer vrije koeling mogelijk maakt. Op die manier kan 211.296 kWh aan vrije koeling worden geleverd. Gemeenschappelijke luchtgroepen brengen daarnaast gefilterde en in de zomer gekoelde verse lucht naar de appartementen. “Het comfort zit in de keuzes die je daarna maakt”, zegt Pijpaert. “Als je verwarmt met radiatoren van zeventig graden en wij werken met 35 of 36 graden, dan voel je dat verschil. Hetzelfde geldt voor koelen.” Lage temperatuurverschillen met onze lichaamstemperatuur moeten zo voor een gelijkmatiger binnenklimaat zorgen.

Technieken inpassen in een historisch gebouw

De technische uitdaging verschilt sterk tussen het historische gebouw en de nieuwe optopping. Terwijl die laatste van nul kon worden opgebouwd, legt het bestaande gedeelte veel meer randvoorwaarden op. “In een project als The Grand heb je meer uitdagingen”, zegt Pijpaert. “De optopping is volledig nieuw en goed geïsoleerd, maar je wilt een gelijkaardig comfort bieden in het totale project.” Ook de binnenisolatie van de historische gevels vroeg daarom doorgedreven bouwfysische studie en een zorgvuldige detaillering rond onder meer de ramen.

Minstens even complex is de ruimtelijke inpassing van alle installaties. Vooral de bestaande kelder vormde een puzzel, met verschillende vloerniveaus en beperkte hoogtes. Daar moeten onder meer elektrische en centrale technische installaties, bergingen en fietsenstallingen een plaats krijgen, naast technieken voor de toekomstige horeca, het zwembad en de wellness. Soms volstaat een plaats op plan bovendien niet. “Je kunt zeggen: we gaan de warmtepompen en de middenspanning daar plaatsen. Maar als je een toestel van tweeduizend kilo daar niet eens binnen krijgt, heb je een probleem.” Ontwerp en uitvoerbaarheid moesten daardoor voortdurend samen worden bekeken.

Een driedimensionale puzzel

Ook verticaal vraagt het gemengde programma van The Grand om nauwkeurige coördinatie. Boven bevinden zich de appartementen, terwijl de plint ruimte biedt aan onder meer handelszaken en horeca. Leidingen en afvoeren uit de woningen moeten door het gebouw naar beneden worden gebracht zonder de open ruimtes op het gelijkvloers te hypothekeren. Hp engineers werkte daarom al vroeg een structuur van schachten en technische zones uit. “Bij The Grand hebben we per straat drie zones waar alles naar beneden komt”, zegt Pijpaert. Het uitwerken van zulke oplossingen vraagt om een voortdurende wisselwerking tussen architectuur en techniek.

Die complexe technische puzzel illustreert waarom een renovatie als The Grand meer tijd en voortschrijdend inzicht vraagt dan een klassieke nieuwbouw. Pijpaert spreekt zelf over “slow architecture”: oplossingen worden stap voor stap onderzocht, besproken en opnieuw bijgestuurd. hp engineers volgt daarbij niet eenvoudig wat architect of bouwheer vraagt, maar gaat mee in het ontwerpproces en stelt voorstellen ook zelf ter discussie. “We doen niet blindelings wat de architecten vragen, maar dagen de architectuur ook uit.” Omgekeerd worden technische voorstellen door het ontwerpteam bevraagd, waardoor architectuur en techniek geleidelijk op elkaar worden afgestemd.

Duurzame techniek uit het zicht

Die wisselwerking wordt ook zichtbaar – of juist níét zichtbaar – op het dak. Daar worden 220 fotovoltaïsche panelen geplaatst, samen goed voor een geraamde opbrengst van 75.900 kWh. Ze liggen op de bovenste platte dakvlakken, achter een door David Chipperfield Architects ontworpen dakrand van ongeveer zestig centimeter hoog. Daardoor zijn ze niet zichtbaar vanaf de straat of vanuit de omliggende gebouwen. “Als het dak groter was, zouden we er nog veel meer leggen”, zegt Pijpaert. De geproduceerde elektriciteit wordt rechtstreeks gebruikt voor onder meer de primaire circulatoren van het geothermische veld, de centrale luchtgroepen, de liften en andere gemeenschappelijke verbruiken.

De ligging aan zee voegt daar specifieke technische randvoorwaarden aan toe. Windbelasting is op het dak een belangrijk aandachtspunt, waardoor de zonnepanelen onder een beperkte hoek worden geplaatst en zorgvuldig moeten worden verankerd. Ook zout en opwaaiend zand spelen mee bij materiaalkeuzes en technische voorzieningen aan de buitenzijde. Pijpaert wijst erop dat zelfs drukverschillen door de wind aandacht vragen wanneer openingen aan verschillende zijden van het gebouw tegenover elkaar liggen. Het kustklimaat is daarmee geen afzonderlijke technische kwestie, maar een randvoorwaarde waarmee architectuur en technieken rekening moeten houden.

Gebouwd voor een tweede leven

Voor Pijpaert raakt dat aan een bredere opvatting over duurzaamheid. Hij verwijst daarvoor naar een uitspraak van de Portugese architect Eduardo Souto de Moura, met wie hij eerder samenwerkte: “Duurzame architectuur bestaat niet, er bestaat alleen goede architectuur.” Pijpaert leest die boutade niet als een relativering van duurzaamheid, maar net als een aanscherping ervan. Goede architectuur is volgens hem intrinsiek duurzaam: ze zoekt verbinding met haar omgeving en het lokale klimaat, is robuust genoeg om lang mee te gaan en vindt eenvoud in de manier waarop ze daarop reageert. Duurzaamheid wordt zo een eigenschap van het gebouw, geen laag die er achteraf aan wordt toegevoegd.

The Grand is daar voor hem een treffende illustratie van. Een bestaand gebouw krijgt een nieuwe toekomst, maar wordt tegelijk technisch grondig opgewaardeerd om opnieuw voor lange tijd comfort te kunnen bieden. Dat de oorspronkelijke ambities ondanks de complexiteit van het traject overeind zijn gebleven, geeft Pijpaert naar eigen zeggen de meeste voldoening. “Sommige projecten starten heel ambitieus en wat je uiteindelijk bouwt, is daar een soort afgietsel van. Hier zijn geen compromissen. Het concept is nooit ter discussie gesteld.” Zo wordt de technische vernieuwing geen doel op zich, maar een van de voorwaarden voor een zo lang mogelijk tweede leven van The Grand.