KRITISCHE MASSA. De architect als centaur: de mens stuurt, de machine draaft (Benjamin Denef)
We leven in woelige tijden. De AI-revolutie raast over elk beroep en elk product, en niemand weet wat er overeind zal blijven en in welke vorm. Neem Adobe. Begin oktober zette een Amerikaanse ontwikkelaar gratis, open-source versies van Photoshop, Premiere en vijf andere Adobe-programma’s online, in enkele weken nagebouwd met AI. Decennia aan ontwikkelwerk, in een mum van tijd nagemaakt voor een fractie van de kost. Een maand later koos Adobe niet voor juridische procedures, maar voor de open deur: zijn programma’s worden vanaf volgend jaar rechtstreeks aanstuurbaar vanuit ChatGPT, Claude en Gemini.
Dan dringt zich een vraag op. Hoe ziet het klassieke architectenbureau eruit binnen vijf jaar, wetende dat deze storm niet meer te stoppen valt?
Ik durf te dromen. Van een bureau waar mens en machine in symbiose samenwerken, elk in zijn kracht. Het tijdrovende, repetitieve werk draait op de achtergrond: administratie, meetstaten, lastenboeken, werfverslagen, contracten en steeds meer ook het tekenwerk en BIM. AI zal altijd sneller tekenen, tellen, beschrijven en contracteren dan wij ooit zullen kunnen. Laten we dat los, dan kan er iets veel belangrijkers vrijkomen: tijd en ademruimte. Tenminste, als we die tijd niet meteen weer opvullen met nog meer dossiers aan een nog hoger tempo, net zoals toen de computer zijn intrede deed. Laten we dus bewust kiezen voor datgene waarvoor we ooit architect werden: diepgaander onderzoek en ontwerp, echte participatie en connectie met bouwheer, buurt en collega’s, en weer meer ambacht op de werf, intensief begeleid zoals vroeger.
De regie blijft bij ons. Na zijn nederlaag tegen schaakcomputer Deep Blue liet Garri Kasparov mens en computer samen spelen. Die duo’s kregen een naam: centaurs. Half mens, half paard: het paard levert de kracht, de mens stuurt. Zo zie ik de architect van morgen. Onze meerwaarde was nooit het eindeloze tekenen en tellen achter een scherm. Ze zit in het oordelen: elke ontwerp- en uitvoeringsstap afwegen tot een vraag een zo geslaagd mogelijke oplossing wordt. Met intuïtie, analyse, gevoel voor plek en menselijke verbinding. De architect staat fysiek op de werf en zet zijn handtekening onder wat er gebouwd wordt, wettelijk beschermd en verplicht verzekerd. Een algoritme draagt geen aansprakelijkheid.
En de jonge architect, die dat oordeel nog niet heeft opgebouwd door jarenlang doen en ploeteren? Als we het slim aanpakken, kan dit net voor hem of haar een bevrijding zijn. Te vaak belanden jonge mensen vandaag als tekenaar in een hoekje, waar ze als goedkope werkkracht wedstrijddossiers afwerken. In het bureau van morgen hebben we de tijd om hen echt mee te nemen: in het ontwerpproces, het onderzoek, het gesprek met de klant, de werf. We leren hen oordelen in plaats van tekenen, en laten hun intuïtie mee rijpen. Dat vraagt iets van de sector en evenzeer van de opleidingen. Hoog tijd voor dat debat, want veel hoor ik daar momenteel niet over gonzen! Ik wil niet naïef zijn. Niet iedereen zal die overstap maken, of willen maken. Wie zijn waarde vooral haalde uit uitvoerend computerwerk en niet de kans krijgt om oordeel te ontwikkelen, dreigt uit de boot te vallen. Precies daarom moeten we er nu over nadenken.
Binnen DMOA zetten we volop stappen naar dat droombeeld. Collega’s laten AI meetings notuleren, lastenboeken opstellen, schetsen omzetten naar fotorealistische beelden en Excels nakijken. Bij een moeilijk vergunningsdossier is AI onze eerste juridische sparringpartner. Nooit als beslisser, enkel als assistent, met het nodige nazicht. Maar een verdomd slimme en snelle assistent. We bouwden er zelfs, zonder programmeur, onze eigen software mee: een app die het hele bureau stuurt en de monster-Excel vervangt waarmee we in 2017 de Jo Crepain Award wonnen voor innovatie, bureaumanagement en maatschappelijk ondernemen. Met Ineke Verbruggen van IENS verkennen we momenteel of we ons AI-gekoppelde kenniscentrum kunnen uitbreiden naar de hele sector, met samenwerkingen over bureaus en kenniscentra heen. Zodat we met z’n allen slimmer worden, en onze job lichter en eenduidiger.
Als zaakvoerder voel ik me vandaag kapitein in woelig water. Ik speur koortsig naar trends en lees elke AI-nieuwsbrief die ik vind. Maar ik heb hoop. Misschien wordt ons beroep dankzij AI net weer mooier dan onze stoutste verwachtingen en (eindelijk) beter verloond, als we durven afrekenen op onze oordeelkundigheid in plaats van op onze tekenkracht. Laat ons dus de teugels in handen nemen. Ik ben liever de centaur dan het paard.
PS: Deze column schreef ik samen met AI als centaur. De ideeën, de keuzes en de twijfels zijn de mijne. AI was mijn sparringpartner, factchecker en strenge eindredacteur. Het kostte ons nog steeds een halve dag. Maar samen raakten we verder dan ieder van ons alleen. Mijn andere partner, Karolien Peeters, collega ir. architect van vlees en bloed, had wonderwel tijd over om de schets te maken zonder AI…
Benjamin Denef is ir.-architect en zaakvoerder van ontwerpbureau DMOA. Hij is een van de auteurs van de Architectura-columnreeks Kritische Massa.
In de rubriek Kritische Massa werpen vijf columnisten afwisselend hun blik op de maatschappelijke dimensies van architectuur en bouwen: Benjamin Denef, Edith Wouters, Marc Schepers, Tim Vekemans en Cente Van Hout. Vanuit hun uiteenlopende achtergronden en expertises belichten zij elk op hun manier de ruimtelijke vraagstukken van vandaag.