Vande Moortel stemt nieuwe baksteen af op historische gevels van The Grand

Vande Moortel raakte al vroeg bij The Grand betrokken via David Chipperfield Architects, waarmee het eerder samenwerkte. In de loop van het traject werden verschillende stalen en proefpanelen gemaakt en was er overleg over de stenen voor zowel het traditionele metselwerk als de prefabonderdelen. Filip Melis volgde het project vanuit twee opeenvolgende functies binnen het bedrijf. “Vanaf de eerste kennismaking gaat The Grand bij ons al een goede zes, zeven jaar mee. Ik heb de verschillende panelen meegemaakt en op het einde ook de selectie van stalen en producties voor de prefab elementen.” Die lange aanloop illustreert hoeveel onderzoek voorafging aan het uiteindelijke gevelbeeld.

Nieuwe baksteen voor een historisch gebouw

Aan de straatzijde van The Grand moest worden voortgebouwd op het bestaande gele metselwerk. Daar ging de zoektocht naar een nieuwe gevelsteen dan ook uit van wat al aanwezig was. Binnen het gamma van Vande Moortel kwam het ontwerpteam uit bij de Brick M, uitgevoerd in waaldikformaat. Dat historische baksteenformaat is vandaag nog steeds populair bij Engelse architecten. “Voor dat nieuwe metselwerk moest worden voortgebouwd op de bestaande gele gevelsteen. De architecten hebben gezocht naar een ‘best fit’ en zijn zo bij onze Brick M uitgekomen”, legt Melis uit. Maatvoering, kleur en karakter moesten ervoor zorgen dat het nieuwe metselwerk aansluiting vindt bij het historische gebouw, zonder de bestaande stenen simpelweg na te bootsen.

Voor andere nieuwe delen van The Grand werd een andere strategie gevolgd. Daar koos het ontwerpteam voor een baksteen van Vande Moortel die als ondergrond dient voor een gechipperde afwerking. Zo ontstaan binnen hetzelfde gebouw twee verschillende antwoorden op de historische context. “Voor alles wat gechipperd moest worden, hebben ze gekeken naar een gevelsteen waarmee ze verder konden bouwen met oog voor wat er al was. Daarvoor is een grijze steen gekozen”, aldus Melis. De baksteen bepaalt daar niet alleen zelf het gevelbeeld, maar vormt tegelijk de basis voor een afwerkingslaag die kleur en textuur verder nuanceert.

Chipperen als extra laag

Bij chipperen, een procedé dat zijn naam dankt aan David Chipperfield zelf, wordt de mortel niet strak tussen de stenen afgewerkt, maar gedeeltelijk over het metselwerk uitgewreven. De steen blijft plaatselijk zichtbaar, terwijl voeg en baksteen samen een rijk en tactiel oppervlak vormen. Ook kleine verspringingen in het metselwerk kunnen bijdragen aan het reliëf van de gevel. “Je krijgt een grijswit beeld met heel veel nuance en textuur. De ondertoon van de gevelsteen blijft op bepaalde plaatsen zichtbaar en het metselwerk hoeft zelfs niet overal even strak gelijk te zijn”, verduidelijkt Melis. Het resultaat verschilt daardoor duidelijk van een egaal afgewerkte of gekaleide gevel.

Voor een baksteenfabrikant betekent zo’n afwerking niet dat het eigen product naar de achtergrond verdwijnt. Melis beschouwt chipperen juist als een architecturale verwerking die voortbouwt op het karakter van de steen. “Ik heb dat nooit ervaren als het wegsteken van de gevelsteen. Je legt er letterlijk en figuurlijk een extra laag over, maar wel met respect voor het materiaal.” Voor hem is de techniek vergelijkbaar met de keuze voor een metselverband of een bepaalde voegkleur: de architect gebruikt de baksteen als onderdeel van een ruimer gevelbeeld en voegt daar een eigen expressie aan toe.

Moderne steen met het karakter van vroeger

Dat de gekozen stenen zich kunnen inpassen in een historische context heeft volgens Melis veel te maken met de handmade-lijn van Vande Moortel. De productie gebeurt met moderne installaties, maar is erop gericht de onregelmatigheden en nuances van traditioneel gebakken baksteen te behouden. “Het is een moderne manier om een oude ringoven of veldoven na te bootsen. Je krijgt een steen met de technische eigenschappen van een moderne steen, maar met de organische vormen en het karakter van vroeger.” Zo combineert de fabrikant hedendaagse prestaties met een minder uniform uitzicht dat volgens Melis goed aansluit bij gebouwen met een historische gelaagdheid.

Die variatie wordt tijdens het bakken zelf gecreëerd. De stenen worden onregelmatig gestapeld en tussen verschillende lagen worden kolen toegevoegd, waardoor onder meer zetstrepen, kolenbrandvlekken, onregelmatige contouren en kleurverschillen ontstaan. Het gaat daarbij niet om verschillende producten die achteraf tot één pakket worden gemengd. “Bij ons ontstaat die nuance op een natuurlijke manier binnen één productierun, uit één bak”, benadrukt Melis. Daardoor krijgt een groter gevelvlak variatie zonder dat het karakter van de steen kunstmatig uit verschillende afzonderlijke kleuren hoeft te worden samengesteld.

Baksteen verwerkt in prefab

Niet alle stenen worden bij The Grand op de klassieke manier op de werf vermetseld. Een deel ervan is bestemd voor prefabbetonelementen, onder meer rond de raamopeningen. Vande Moortel produceerde die elementen niet zelf, maar leverde en selecteerde de stenen die erin werden verwerkt. “Het zijn de bogen aan de raamelementen. Daar zitten die rollagen en die zijn volledig in precast prefab uitgevoerd”, zegt Melis. De toepassing toont hoe het bakstenen gevelbeeld ook via geïndustrialiseerde bouwmethodes wordt voortgezet op plaatsen waar de geometrie complexer wordt.

Ook voor die toepassing ging aan de productie een selectieproces vooraf. Stalen en producties moesten worden beoordeeld zodat de stenen die in de prefabonderdelen terechtkwamen bij het beoogde gevelbeeld aansloten. Melis was zelf bij een deel van dat traject betrokken. “Ik heb op het einde ook meegekeken naar de stalen: het selecteren van stalen en producties voor die prefab elementen”, vertelt hij. De bijdrage van Vande Moortel ging zo verder dan het leveren van een vooraf gekozen standaardproduct: ook bij de vertaling naar specifieke gevelelementen bleef de fabrikant betrokken.

Van Londen naar Nieuwpoort

De samenwerking met David Chipperfield Architects begon al vóór The Grand. Vande Moortel leverde eerder bakstenen voor de Hoxton Towers in Londen, waar het architectenbureau eveneens op zoek was naar een uitgesproken artisanale uitstraling. Die eerdere ervaring vormde mee de aanleiding om voor het project in Nieuwpoort opnieuw bij de Belgische fabrikant aan te kloppen. “Internationale bureaus zoeken, wanneer ze naar België komen, vaak een lokale fabrikant. Wij hadden al een relatie met Chipperfield vanuit een project in het verleden en zo zijn ze opnieuw bij ons terechtgekomen”, vertelt Melis. De architecten kenden daardoor zowel het gamma als de mogelijkheden van de producent.

Melis omschrijft de samenwerking als veeleisend, maar tegelijk bijzonder helder. De architecten formuleren volgens hem nauwkeurig welk resultaat ze zoeken en koppelen ook duidelijk terug wanneer Vande Moortel voorstellen of stalen voorlegt. “Ze vragen veel, maar het zijn geen vage vragen. Je weet waar je naartoe moet en als je terugkoppelt, krijg je een gedegen antwoord.” Voor een fabrikant maakt die duidelijkheid het mogelijk om heel gericht mee te zoeken naar het juiste materiaal. Bij The Grand resulteerde dat in een gevelpalet waarin nieuwe baksteen, historisch metselwerk en gechipperde oppervlakken samen deel worden van één architecturaal geheel.