KRITISCHE MASSA. Minister(ie) van Afbraak (Tim Vekemans)
Wat als we naast ministers die bouwen, ontwikkelen en ruimtelijke ordening ook een minister van Afbraak zouden aanstellen? In zijn nieuwste bijdrage aan Kritische Massa pleit architect Tim Vekemans voor een beleid dat niet alleen ruimte toevoegt, maar ook ruimte teruggeeft. Want terwijl Vlaanderen blijft bouwen, ontbreekt het aan een strategie om overbodige en slecht ingeplante constructies op te ruimen. Vekemans droomt alvast van een nieuw ministerie én een bijbehorende architectuurprijs: de Gouden Sloophamer.
Minister. Wie wil het vandaag nog zijn of worden? De complimenten die ze ontvangen zijn niet breed gezaaid. Van links en rechts moeten ze stevige klappen incasseren. Omdat ze de rekening van de overheid niet op orde krijgen. Omdat ze subsidies geven aan de verkeerde dingen. Omdat ze onze publieke infrastructuur (overheidsgebouwen, scholen, wegen, openbaar vervoer,…) onvoldoende onderhouden. Omdat ze te weinig doen om de klimaatverandering te vertragen en ons te beschermen tegen de gevolgen ervan. Omdat ze (kans)armoede te weinig bestrijden en de groeiende ongelijkheid laten aanzwellen. Omdat ze niet voor iedereen een betaalbaar dak boven het hoofd kunnen (laten) organiseren. Omdat ze arbeid te veel belasten en ondernemerschap te weinig stimuleren. Omdat ze artificiële intelligentie te weinig reguleren. Omdat ze onze verzorgingsstaat afbreken in plaats van deze te stutten. De redenen zijn eindeloos. We verwachten terecht veel van de beheerders van ons collectieve vermogen. Belastingen betalen moet maatschappelijk renderen. In een democratie zijn politici degene die onze dromen omzetten in beleid. Dat vraagt veel engagement maar zorgt ook voor een grote verantwoordelijkheid. Als burgers moeten we uiteraard niet vergeten om onze dromen gestructureerd te uiten. Een maatschappij krijgt de politici die het verdient. Waar willen we naar toe als maatschappij? Als we ons niet willen laten degraderen tot consumenten dan moeten burgers zich verenigen en maatschappelijke behoeften agenderen. ‘People have the power’ zingt Patty Smith. Het is vandaag niet evident om een verbindend narratief te vinden voor een beleid dat de 3 grote uitdagingen van deze tijd aan elkaar verbindt: migratie, klimaat en ongelijkheid. De nood aan beleidsmakers die er in slagen om ons als maatschappij samen achter een integraal toekomstperspectief te scharen is groot.
Een gewaardeerde en dierbare collega-architect stuurde me na mijn vorige bijdrage aan de Kritische Massa een heel mooie mail. Waarvoor dank. Hij zei me dat ik hem (onbedoeld) deed terugdenken aan een oude oude droom van hem. Als prille architect droomde hij ervan om ooit minister te worden. Meer bepaald: minister van Afbraak. Een bevoegdheid die tot de verbeelding spreekt. Net als mijn collega passeert u wellicht ook elke dag langs slecht ontworpen, slecht ingeplante, onbruikbare, veel te grote, of ronduit waardeloze bouwsels allerhande. Met de baksteen in de maag hebben we de afgelopen decennia (te) veel gebouwd en vaak op de verkeerde plek. Er zijn weinig signalen van een temperende bouwlust. Ruimtelijk rendement vertalen we nog altijd in termen van bouwen. Het idee overheerst nog steeds dat we pas vooruitgaan als we gebouwen toevoegen. Het tegendeel is echter de waarheid. Als we nog zouden toevoegen dan moeten we op een andere plek best terug ruimte maken. Afbreken dus. Het ontbreekt voorlopig aan strategieën - en ook beleid - om het teveel aan bouwsels op te ruimen. Een minister(ie) van Afbraak. Je kan er moeilijk niet enthousiast van worden.
Het zou een genoegen zijn om als Minister van Afbraak alle ruimtelijke rommel in kaart te brengen. Dat moet nogal een hoop zijn. Herinnert u zich nog minister Eddy Baldewijns? Hij moet zowat de enige politicus zijn die ik mij herinner die zich ook ergerde aan al die Belgische bouwlust. In de jaren negentig zag ik de beelden op tv van bulldozers die illegale vakantieverblijven sloopten. Ze staan op mijn netvlies gebrand. Baldewijns bezette slechts drie jaar de ministerpost van Ruimtelijke Ordening maar dat was niet zonder impact. Hij voerde een streng handhavingsbeleid tegen bouwovertredingen en maakte een einde aan het gedoogbeleid voor illegale constructies zoals weekendhuizen in natuurgebied. Hij maakte ze letterlijk met de grond gelijk. Het waren hartverscheurende beelden. Baldewijns wou orde op zaken stellen en gaf in 1997 een belangrijke duw richting het eerste Ruimtelijke Structuurplan Vlaanderen wat voor hem een pleidooi was voor een ‘open en stedelijk’ Vlaanderen. Het heeft niet veel mogen baten. Sindsdien zijn we kampioen in het alsmaar verder innemen van open ruimte tegen hoog tempo. Toevoegen zit diep onder ons vel. Weg nemen ter compensatie is een onbesproken onderwerp. We denken er zelfs niet over na. We zijn ruimtelijk obees maar het ontbreekt ons aan visie voor een collectief ruimtelijk dieet.
Als Minister van Afbraak zou ik een nieuwe award in het leven roepen: de Gouden Sloophamer. Ik kreeg er ooit één cadeau van mijn collega Dimitri Minten. We dromen samen al jaren om een nieuwe architectuurprijs in het leven te roepen. Niet om nieuwe gebouwen in de bloemen te zetten, maar om (hoe moet ik het zeggen) onnodige bouwsels een prijs te geven. Het klinkt wat cynisch natuurlijk om een gebouw of publieke ruimte die onze gebouwde omgeving ontsiert, in de bloemen te zetten. Het is ook vreemd dat vaak de dingen die laatst toegevoegd zijn, je meestal het eerst terug weg wil halen. Wie zou er nu geen sloopvergunning wil indienen voor het Operaplein in Antwerpen? Luc Deleu stimuleerde ons enige tijd geleden om er dringend werk van te maken. En gelijk heeft hij (gekregen). Je kan er geen vierkante meter schaduw vinden. Elke keer als ik er kom heb ik het gevoel dat ik er zo snel mogelijk weg wil. Voel u vrij om mij te contacteren als u ook mogelijke kandidaten voor de Gouden Sloophamer in gedachten hebt. Een Minister van Afbraak. Het zou wat zijn om dat bij de volgende verkiezingen in het leven te roepen. Kunnen we dat afspreken (mevrouw Protut)?
Tim Vekemans is architect en medeoprichter van RE-ST. Hij is een van de acht auteurs van de nieuwe Architectura-columnreeks Kritische Massa.
In de rubriek Kritische Massa werpen zes columnisten afwisselend hun blik op de maatschappelijke dimensies van architectuur en bouwen: Benjamin Denef, Edith Wouters, Leo Van Broeck, Marc Schepers, Tim Vekemans en Cente Van Hout. Vanuit hun uiteenlopende achtergronden en expertises belichten zij elk op hun manier de ruimtelijke vraagstukken van vandaag.