Meer dan zonnepanelen en groendaken: wat maakt een gebouw écht duurzaam?

Met het stadhuis van Roeselare, het geplande nieuwe hoofdkantoor van Infrabel en het Elia Service Center als praktijkvoorbeelden maakt Rein Verrelst, duurzaamheidsexpert bij Arcadis, de balans op. Hij legt uit waarom BREEAM veel verder gaat dan energieprestaties en waarom de belangrijkste duurzaamheidskeuzes vaak al gemaakt zijn nog voor de eerste steen wordt gelegd.

Duurzaamheid moet je kunnen bewijzen

Zonnepanelen, een houten draagstructuur of een groendak vertellen slechts een deel van het duurzaamheidsverhaal. BREEAM beoordeelt gebouwen daarom op tien categorieën, waaronder energie, waterbeheer, mobiliteit, gezondheid en welzijn, en projectmanagement. Binnen elke categorie kunnen projecten credits verdienen. Vanaf 70 procent volgt het label Excellent, vanaf 85 procent Outstanding, de hoogst mogelijke beoordeling.

Wat BREEAM volgens Rein onderscheidt, is de externe controle: "Je kunt als bouwheer zeggen dat je duurzaam bouwt, maar dankzij BREEAM kun je die claim ook objectief onderbouwen." Bouwteams moeten met plannen, berekeningen en andere bewijsstukken aantonen dat ze daadwerkelijk zijn uitgewerkt en uitgevoerd. Die documentatie wordt gecontroleerd door BRE, de Britse organisatie achter BREEAM.

Bovendien vestigt het systeem de aandacht op minder evidente aspecten, zoals communicatie met omwonenden, werfmanagement en toegankelijkheid. Duurzaamheid gaat dus niet alleen over het gebouw, maar ook over de manier waarop het tot stand komt.

De belangrijkste keuzes vallen al tijdens het ontwerp

Wie een hoge BREEAM-score ambieert, begint daar het best zo vroeg mogelijk mee. Sommige onderzoeken moeten al tijdens de conceptfase gebeuren, terwijl andere maatregelen vervolgens in de ontwerpplannen moeten worden verankerd.

"BREEAM verplicht je om over heel wat zaken na te denken die anders misschien minder aandacht zouden krijgen", vertelt Rein. “We sturen het ontwerp dan ook al vanaf het begin. We zorgen ervoor dat er voldoende daglicht is, maar ook dat er een comfortabele omgeving ontstaat op het vlak van temperatuur, luchtvochtigheid, ventilatie en akoestiek."

Voordelen op korte en lange termijn

Een vroege integratie kan bovendien helpen om de kosten te beheersen. Want hoewel een BREEAM-certificering en de bijbehorende duurzaamheidsmaatregelen geld kosten, hoeft een hoge score niet noodzakelijk tot een buitensporig bouwbudget te leiden. "Als je pas laat in het bouwproces bijkomende maatregelen moet nemen, kunnen de kosten snel oplopen. Door van bij het begin duidelijke ambities vast te leggen, kun je die maatregelen op een logische en kostenefficiënte manier integreren", verduidelijkt Rein.

Daar komen de voordelen op lange termijn nog bij. Een energiezuinig gebouw kan de gebruikskosten drukken, terwijl robuuste materialen en doordachte afwerkingen de onderhouds- en vervangingskosten helpen beperken. Ook een gezond en comfortabel binnenklimaat biedt meerwaarde, al is dat moeilijker in concrete financiële cijfers uit te drukken.

Stadhuis Roeselare: Outstanding zonder buitensporig budget

Het stadhuis van Roeselare bewijst volgens Rein dat een Outstanding-certificering geen buitensporig budget vereist. "Alle maatregelen waren vanaf het begin omschreven en daar hebben we aan vastgehouden. Het budget is nooit ontspoord en het gebouw is niet per se duurder dan een ander kantoorgebouw omdat het BREEAM-gecertificeerd is."

Een zonnepaneleninstallatie was bijvoorbeeld sowieso voorzien en hoefde dus niet als bijkomende maatregel te worden toegevoegd om extra BREEAM-punten te behalen. Ook de centrale ligging, goede bereikbaarheid met het openbaar vervoer en het ontbreken van een parking speelden het project in de kaart. Andere criteria waren uitdagender. Door de aangrenzende bebouwing was het bijvoorbeeld niet eenvoudig om overal een optimale daglichttoetreding te realiseren. Ook de mogelijkheden om de biodiversiteit te versterken waren beperkt, al bood de binnentuin ruimte om ecologische maatregelen te integreren.

"Niet elk project heeft dezelfde mogelijkheden om bepaalde credits te behalen", vertelt Rein. "Een gebouw midden in de stad heeft andere troeven en beperkingen dan een gebouw op een ruim terrein buiten de stad. Een hoge BREEAM-score vraagt dan ook niet om een vast pakket duurzaamheidsmaatregelen, maar wel om weloverwogen keuzes die aansluiten bij de specifieke projectcontext.”

Infrabel en Elia: twee verschillende wegen naar een hoge score

Dat die context een grote rol speelt, blijkt ook uit twee andere projecten waarbij Arcadis betrokken is. Het geplande nieuwe hoofdkantoor van Infrabel, nabij Brussel-Zuid, behaalde recent een Outstanding-score in de ontwerpfase. Het ontwerp zet onder meer in op een volledig houten draagstructuur, een laag energieverbruik en een optimale natuurlijke lichtinval. Dankzij de gebouwvorm en de grote daglichtopeningen kunnen de werkplekken maximaal profiteren van daglicht, wat zowel de energieprestaties als het comfort van de gebruikers ten goede komt.

Het Elia Service Center behaalde dan weer het label Excellent. Dit dienstencentrum voor onderhoudsmedewerkers bestaat grotendeels uit een industriële hal, aangevuld met ongeveer twintig procent kantoorruimte. Het houten kantoorgebouw is ontworpen volgens de passiefstandaard en krijgt groendaken. Op de industriële hal is een grote zonnepaneleninstallatie voorzien.

Bouwen voor het klimaat van morgen

Duurzaamheid stopt echter niet bij de prestaties van vandaag. Daarom voert Arcadis bij dergelijke projecten ook klimaatrisicoanalyses uit. "We kijken hoe het klimaat verandert over dertig, zestig of honderd jaar, welke risico's dat met zich meebrengt voor het gebouw en hoe we daarop kunnen inspelen."

Dat leidt tot maatregelen, zoals grotere stormwaterbekkens, bescherming tegen overstromingen en oplossingen om ook tijdens hetere zomers een comfortabel binnenklimaat te garanderen. "Het is belangrijk dat we gebouwen resistent maken tegen het toekomstige klimaat. We kijken dus niet enkel naar wat vandaag nodig is."

Een certificaat voor voorlopers

Naast BREEAM bestaan andere beoordelingssystemen, zoals LEED, WELL en de Belgische duurzaamheidsmeter GRO. De meerwaarde van BREEAM ligt vooral in de brede benadering, de aansluiting bij lokale standaarden en de onafhankelijke controle.

Wordt BREEAM daarmee de nieuwe standaard? Volgens Rein niet. "BREEAM-gecertificeerde gebouwen lopen voor op wat er standaard gebeurt. De eisen evolueren ook mee met wat duurzaam bouwen betekent.” Wat vandaag vooruitstrevend is, kan morgen dus vanzelfsprekend worden. "De huidige BREEAM-standaard zal op termijn misschien wel de algemene standaard worden, maar een BREEAM-certificaat zal dat nooit zijn”, besluit hij.