ESSAY. Bruggenbouwers gezocht. Het bouwmeesterschap na de pioniers (Maarten Van Acker)

Onder vuur

In Brussel moest Borret al tijdens zijn mandaat hardnekkige aanvallen van de gevestigde Franstalige architectenlobby trotseren.^[3] Die zag haar monopoliepositie bedreigd door de nieuwe, open wedstrijdcultuur en probeerde de facto het hele BMA instituut te ontmantelen.^[4] Er kwam een petitie van meer dan 1300 Belgische en internationale architecten – “Wie is bang voor de Bouwmeester?” – aan te pas alvorens de balans kantelde. Maar ook na de selectie van De Visscher bleef het mandaat politiek omstreden. Maandenlang hield de demissionaire Brusselse regering haar benoeming tegen, ondanks een unaniem juryverdict en een positief advies van de Inspectie van Financiën. Pas toen het juridisch vacuüm onhoudbaar bleek (zonder bouwmeester dreigden vergunningen voor grote projecten aanvechtbaar te worden) kon er witte rook uit de Brusselse schoorsteen komen.^[5]

Ook Antwerpen kende gelijkaardige precedenten. Daar werd Borret in februari 2014, zelfs nadat hij de Vlaamse Cultuurprijs voor Architectuur 2012-2013 in de wacht sleepte, door het schepencollege vroegtijdig bedankt voor de gewezen diensten.^[6] Officieel wegens “een verschil in visie”, in werkelijkheid omdat het bestuur een andere koers wilde en de bouwmeester als een obstakel in dat streven beschouwde.^[7],[8] Christian Rapp, die hem in 2016 opvolgde, stelde zich discreet op: “Soms ben ik het niet eens met dat beleid, maar dan bespreek ik dat intern; ik hang het niet aan de grote klok.”^[9] Maar ook Rapp zou in 2025 zijn mandaat vroegtijdig beëindigd zien, wat hem de volgende woorden ontlokte: “Ik heb in de laatste weken een paar frustrerende ervaringen moeten meemaken en daarbij vormt de besluitvorming over het M HKA een triest hoogtepunt.”^[10] Het nieuwe bestuur liet het ambt grondig evalueren alvorens een nieuwe oproep te lanceren. 

Ook Vlaanderen bleef in het verleden niet gespaard van moeizame bouwmeesterwissels. Peter Swinnen werd in februari 2015, vier maanden voor het aflopen van zijn mandaat, door de Vlaamse regering onterecht op staande voet ontslagen wegens vermeende belangenvermenging.^[11] Maar het regeerakkoord van 2014 had eerder al bepaald dat het ambt zou worden vervangen door een zogenaamd bouwmeestercollege. Na een storm van protest – opiniestukken, een onlinepetitie en breed gedragen verontwaardiging – keerde de toenmalige minister-president op zijn stappen terug. De vleugels leken te worden geknipt: de nieuwe bouwmeester moest “meer begeleiden dan beslissen“ en was voortaan verantwoording verschuldigd aan de leidende ambtenaar. Ook na het mandaat van Leo Van Broeck, die met uitspraken over de Mobiscore en het Vlaamse verkavelingsmodel regelmatig de gemoederen had verhit, besliste de regering dat zijn opvolger zich moest “terugplooien op zijn kerntaken^[12]. De toon van die opvolger, Erik Wieërs, moest en zou ook anders zijn. Diplomatie boven confrontatie, zo lijkt het. Die politieke kwetsbaarheid laat zich nu ook in Charleroi voelen. Daar wordt, onder het mom van besparingen, het mandaat van de Maître Architecte Georgios Maïllis niet verlengd en lijkt er voor een bouwmeester geen enkele toekomst te zijn.^[13]

Onschadelijk

Die persoonlijke aanvallen op de bouwmeesters blijken bijzonder schadelijk uitgepakt te hebben. Wanneer een bouwmeester onder vuur ligt, verkeert niet alleen de persoon in moeilijkheden, maar staat een volledig instituut op de helling. Een bouwmeesterschap dat voortdurend ter discussie wordt gesteld, dreigt zijn autoriteit te verliezen nog voor het inhoudelijke debat begonnen is. Ik wil niet paranoïde klinken, maar wie dit alles overschouwt, ziet hier veeleer dan een reeks incidenten een structureel spanningsveld dat misschien wel inherent is aan het bouwmeesterschap zelf. 

De bouwmeesterfunctie werkt immers alleen écht wanneer ze onafhankelijk is. Anderzijds wordt die zonder politieke steun machteloos. In het debat over twintig jaar bouwmeesterschap benoemt Sofie De Caigny die autonomie als dé essentie van het mandaat: juist omdat het beleid verkokerd is, moet de bouwmeester onafhankelijk zijn^[14]. Een bouwmeester moet met andere woorden dicht genoeg bij het beleid staan om impact te hebben, maar tevens ver genoeg ervan af om niet louter uitvoerend te zijn. Christian Rapp zei in dezelfde geest: “Als stadsbouwmeester leef je bij gratie van het vertrouwen dat je krijgt van het politieke^[15]” En Kristiaan Borret erkende dat “een onafhankelijke bouwmeester niet altijd graag op het podium wordt gezien door een minister of schepen^[16]” De bouwmeester is in het huidige klimaat immers vaak de enige figuur die nog hardop durft te zeggen dat snelheid niet hetzelfde is als vooruitgang, dat rendement niet hetzelfde is als stedelijkheid, en dat een project pas geslaagd is als het ook publieke meerwaarde weet te realiseren. Daarom ook schreef Peter Vanden Abeele in zijn open brief aan de toekomstige Vlaamse Bouwmeester: “In tijden van woningnood, klimaatdruk en ruimtelijke fragmentering is het bouwmeesterschap geen luxe, maar bittere noodzaak”^[17]

Daarbij verdienen de teams die de bouwmeesters ondersteunen meer aandacht dan ze doorgaans krijgen. Zij borgen immers procedurele continuïteit, collectief geheugen en unieke ervaring. Elke nieuwe bouwmeester moet weliswaar werken met een team dat hij of zij niet zelf heeft samengesteld, maar diezelfde ploeg zorgt wel telkens voor een vliegende start bij een nieuw mandaat. De verschillen qua ondersteuning lijken bovendien aanzienlijk. In Brussel beschikt de bouwmeester over een dertiental medewerkers, maar hij moet alle zeilen bijzetten om duizenden kandidaatstellingen, wedstrijden en/of vergaderingen te lanceren en bij ^[18]. Vlaanderen doet het met een vergelijkbaar aantal mensen, maar de werkingsmiddelen zijn er beperkter. Net zoals in Brussel kan de Antwerpse bouwmeester, naast een kernteam, terugvallen op een ploeg die in house ontwerpend onderzoek uitvoert. In Gent is het team na opeenvolgende besparingsrondes dusdanig gekrompen dat de stadsbouwmeester nu moet leunen op andere diensten. Het latente gevaar is dus dat de politiek de bouwmeesters publiekelijk viert als cultureel uithangbord, maar intern onschadelijk maakt door hun instrumenten onvoldoende te financieren of te proceduraliseren.

Karikatuur

De jongste jaren is de roep oorverdovend om sneller, eenvoudiger en voorspelbaarder te vergunnen. De bouwlobby hamert op een ‘vergunningenturbo’ en wijst op een historisch laag aantal bouwvergunningen.^[19] De Vlaamse regering riep een Gemengde Commissie Vergunningen in het leven die pleit voor het schrappen van sectorale bepalingen, minder beroepsmogelijkheden voor derden en een strikt onderscheid tussen bindende en niet-bindende normen.^[20] In de debatten daarrond worden bouwmeesters en kwaliteitskamers al snel weggezet als deel van het probleem, als barrière, als extra horde, als vertragend element in een al te log systeem. Voor de ene zijn ze een soort designpausen die vanop afstand oordelen over mooi en lelijk. Voor de andere gelden ze dan weer als hinderlijke figuren die politieke of ontwikkelingsdynamieken vertragen met kwaliteitsdiscussies. 

Wie kwaliteit karikaturaal reduceert tot een obstakel, negeert juist de complexiteit van de huidige woon- en klimaatcrisis. De Gentse bouwmeester waarschuwt zelfs voor een opeenstapeling aan regelgeving, maar zijn conclusie is dat we vooral nood hebben aan sterkere aanstellings­procedures en het gesprek over de stad levend moeten houden.^[21] Of zoals wijlen bOb Van Reeth ooit zei: “Regels lopen de feiten meestal achterna. Overleg is belangrijker dan regels.”^[22] De echte versnelling komt niet van deregulering, maar van heldere visies en professionele dialoog.

En daarin krijgen de bouwmeesters steun uit nogal onverwachte hoek. In een open brief pleit projectontwikkelaar Lorenzo Van Tornhaut, tevens gastdocent aan de KU Leuven, niet voor deregulering maar voor een “woonrevolutie”: experimentele proefprojecten, hogere en dichtere bebouwing mét kwaliteitsvol openbaar domein.^[23] Ook het Glass House Collective, een ethisch charter van Vlaamse ontwikkelaars, vraagt niet om minder regels maar om transparantie, heldere besluitvorming en respectvolle dialoog.^[24] Het belang van tijdig met elkaar in gesprek gaan werd eerder dit jaar nog eens bevestigd op het podium van ‘Bouwen aan dialoog’. In het gelijknamige charter engageerden Netwerk Architecten Vlaanderen (NAV) en de Stad Antwerpen zich om de samenwerking rond omgevingsaanvragen te versterken en zodoende de kwaliteit van projecten in Antwerpen te verhogen. Daartoe pleitten alle ondertekenaars voor een vlotter en kwalitatiever voortraject tussen architect, ontwikkelaar en stadsbestuur.

Voorbij het publieke

In dat omgaan met private ontwikkelaars zette Brussel de voorbije jaren een indrukwekkende stap. Borret slaagde erin om de BMA-positie wettelijk te verankeren in het Brussels Wetboek van Ruimtelijke Ordening. Daar is weinig softs aan.^[25] Sinds 2019 is het voor zowel publieke als private opdrachtgevers van projecten boven vijfduizend vierkante meter verplicht om advies te vragen bij de BMA. In vijf jaar tijd bracht het team ruim 250 adviezen uit voor private bouwaanvragen, goed voor 75% van alle grote bouwaanvragen in Brussel.^[26] Peter Vanden Abeele beaamt dit belang: “De gouden periode van de overheidsopdrachten is voorbij. 95% van de markt wordt uitgemaakt door private bouwheren.”^[27] Wie het bouwmeesterschap blijft herleiden tot enkel publieke opdrachten, kijkt dus achteruit. Borret bewees bovendien dat die betrokkenheid bij private ontwikkeling niet gelijk hoeft te staan aan vertraging: door vroeg in het proces alle betrokken overheden samen te brengen, ontstaat er juist duidelijkheid en tijdwinst. Zelfs de vastgoedsector erkende uiteindelijk de meerwaarde.

Dat is een fundamenteel ander model dan het Vlaamse, waar de Bouwmeester vooral via de Open Oproep en de Oproep aan Geïnteresseerden werkt aan publieke projecten. Die Open Oproep heeft een indrukwekkend palmarès aan architectuurprojecten voortgebracht^[28] en wordt gelauwerd tot in het buitenland.^[29] In 2024 werd het recept nog grondig bijgeschaafd.^[30] Die aanbestedings­formule blijft een cruciale motor voor publieke opdrachtverlening. Maar tegelijk blijft het Vlaams model sterk leunen op het idee van de voorbeeldige publieke opdrachtgever. Dat volstaat wanneer er voldoende politieke wil is, maar het knelt zodra de politieke agenda verschuift.

Waarom blijven alleen overheden welkom aan het loket van de Vlaams Bouwmeester? Waarom zouden private initiatiefnemers, via een lichte selectie of begeleiding, niet kunnen aankloppen voor een ontwerpwedstrijd, een vooronderzoek, een projectdefinitie of een deskundige jury, uiteraard in samenspraak met de gemeente? Zo ontlast je lokale besturen en doe je aan lokale capacity building. Bovendien creëert de Bouwmeester meer draagvlak voor een gunstig vergunningstraject, wat zou bijdragen aan de doelstellingen van de Taskforce Wonen-Ruimte.^[31] De Bouwmeester wordt dan echt een kwaliteitsmakelaar tussen overheid, burger en markt. Kwaliteitskamers kunnen als vertrouwde middenvelders voorzetten hiertoe geven.^[32] 

Wie de lijst Open Oproepen van de voorbije jaren bekijkt, komt tot een tweede vaststelling. De opgaves betreffen overwegend lokale initiatieven. De grote Vlaamse infrastructuuractoren MOW, De Lijn, AWV, De Vlaamse Waterweg, MDK, Lantis of de Werkvennootschappen tekenen veel minder present dan bijvoorbeeld ten tijde van Marcel Smets.^[33] Het is ook veelzeggend dat Vlaamse overheidsinstellingen niet eens verplicht zijn om met hun eigen Vlaams Bouwmeester samen te werken. Ook de scholenbouw wordt aangestuurd door AGION, AG Real Estate en BNP Paribas Fortis; en ook hier is er ruimte voor een actievere rol van de bouwmeester.^[34] De conceptnota Beleidsplan Ruimte Vlaanderen rept evenmin over de bouwmeester. Nochtans ligt bij Labo Ruimte goud op de planken. Ondanks de structurele onderbemanning, leverde dit team, dat als liaison officer fungeert tussen het Departement Omgeving en het team Vlaams Bouwmeester, misschien wel het interessantste voorbeeld van toegepast ruimtelijk onderzoek in Vlaanderen van het voorbije decennium af. De ervaringen uit recente trajecten zoals Metropolis, Boerenland en Droge Delta tonen hoe zulke ontwerpende beleidslabo’s cruciaal zijn om domein-overschrijdende, procesgestuurde en programmatorische vernieuwing te realiseren. Ook het Labo Betaalbaar Wonen ligt helemaal in de lijn van de beleidsnota’s van de Vlaamse regering en kan aan de nieuwe Vlaams Bouwmeester vleugels geven voor een nieuwe modus operandi. 

Herijking

Dat met Véronique Claessens en Lisa De Visscher nu twee vrouwen zijn benoemd, is een belangrijk signaal.^[35] Maar minstens zo belangrijk als de genderdimensie is de verbreding van het profiel. Claessens komt niet uit het circuit van architectenbureaus maar uit de beleidswereld, met ruim vijftien jaar ervaring in stadsontwikkeling en publieke ruimteprojecten in Genk, inclusief de complexe renovatieopgave van de mijntuinwijken.^[36] De Visscher is evenmin een architect met een eigen bureau, maar naast voormalig hoofdredacteur van A+, ook docent, recensent en curator, met praktijkwortels bij Baumschlager Eberle en Neutelings Riedijk.^[37] Dat zijn andere achter­gronden dan de klassieke architectenpraktijk, en het lijkt wel een herijking in te houden van wat het profiel van een bouwmeester kan zijn. Niet langer per se de gelauwerde starchitect die even naar het beleid overstapt, maar ook de professional die het veld vanuit andere posities grondig kent.

In mei 2026 volgde in Antwerpen de aanstelling van Jeroen de Willigen, partner en stedenbouwkundige bij De Zwarte Hond, voormalig stadsbouwmeester van Groningen en sinds 2023 voorzitter van de BNA. Het is veelzeggend dat ook Antwerpen zijn nieuwe stadsbouwmeester expliciet als brugfiguur omschrijft: iemand die als onafhankelijk adviseur het college ondersteunt, en tegelijk de dialoog tussen beleid, administratie en bouwsector organiseert. De keuze voor een Nederlands stedenbouwkundige met ervaring als supervisor, procesbegeleider en pleitbezorger van een nieuwe bouwcultuur, is daarom veelzeggend.

De nieuwe generatie bouwmeesters erft een instituut dat veel heeft bereikt, maar dat zichzelf opnieuw moet uitvinden. Immers: ruimtelijke kwaliteit ontstaat niet vanzelf. Ze moet blijvend georganiseerd worden. Dat was de les van bOb Van Reeth in 1999, en ze is vandaag actueler dan ooit. De pioniers moesten het instituut installeren, hun opvolgers consolideerden het, maar de huidige generatie moet het bouwmeesterschap verbreden van projectmatige kwaliteitszorg tot ontwerpende intelligentie en capaciteit voor de huidige complexe systeemvraag.^[38] 

Wie vandaag rondkijkt in Vlaanderen en Brussel ziet overal de gebouwde sporen van wat een handvol bouwmeesters in een kwarteeuw in gang wist te steken. Internationale vakbladen behandelen Vlaanderen en Brussel vandaag als model. Belgische bureaus spelen mee aan de Europese top. Elk jaar opnieuw reizen buitenlandse delegaties af naar Vlaanderen en Brussel om te begrijpen hoe een klein land zulke architectuur produceert. Dat is het dividend van een kwarteeuw bouwmeesterschap. Stel je voor wat er mogelijk wordt als het beleid onze bouwmeesters ook de komende vijfentwintig jaar daartoe nog eens de nodige ruimte én middelen geeft!

Maarten Van Acker is professor Stedenbouw en woordvoerder van de Onderzoeksgroep Stedelijke Ontwikkeling aan de Faculteit Ontwerpwetenschappen van de Universiteit Antwerpen. Dit essay is ook opgenomen in Architectuurboek Vlaanderen n°17.

^{[1] Dehullu, E. (2026) 'Véronique Claessens: Handen uit de mouwen', A+ Architecture in Belgium, nr. 317.}

^{[2] Architectura (2025) 'Lisa De Visscher benoemd tot Brusselse Bouwmeester', 27 november 2025.}

^{[3] BRUZZ (2024) 'Kritiek voorzitter Franstalige Orde van Architecten op Brusselse Bouwmeester leidt tot verdeeldheid', 30 april 2024.}

^{[4]Trends (2024) 'Brusselse Bouwmeester: Deze vastgoedcrisis is een geschenk', 20 november 2024.}

^{[5] BRUZZ, NLS (2025) 'Bouwmeester stopt definitief eind augustus, mogelijk gevolgen voor grote projecten', BRUZZ, 2 augustus 2025.}

^{[6] Architectenweb (2014) ‘Antwerpen ontslaat stadsbouwmeester Borret’, 6 februari 2014.}

^{[7] DeTijd (2014) 'Brussel is een complexere stad dan Antwerpen', 11 december 2014.}

^{[8] Van de Perre, K. (2014) 'Brussel haalt Antwerpse ex-bouwmeester binnen', De Morgen, 10 december 2014.}

^{[9] De Visscher, L. (2022) ‘Bouwen aan de stad’, A+ Architecture in Belgium, nr. 299.}

^{[10] Morren, Mark (2025) ‘Stadsbouwmeester van Antwerpen Christian Rapp stopt na teleurstelling over M HKA’, VRT nws, 15 oktober 2025.}

^{[11] Sels, G. (2018) ‘Bouwmeester wint rechtszaak tegen overheid’, De Standaard, 14 juni 2018.}

^{[12] Rouvrois, N. (2020) Vlaamse bouwmeesters Erik Wieërs & Leo Van Broeck aan het woord, Architectura, 17 september 2020}

^{[13] Albin, D. (2025) La ville de Charleroi met fin à la cellule bouwmeester et au bureau du Commerce pour économiser, in: DH, 07 april 2025.}

^{[14]Verhulst, L. (2025) ‘Wat zijn de uitdagingen voor de volgende Vlaams Bouwmeester?’, Architectura, update, 20 januari 2025}

^{[15]De Visscher, L. (2022) 'Bouwen aan de stad', A+ Architecture in Belgium, nr. 299, pp. 62-79.}

^{[16]Dehullu, E. (2025) 'Tussen Markt en Maatschappij. Interview Brusselse Bouwmeester Kristiaan Borret', A+ Architecture in Belgium, nr. 315, pp. 42-55.}

^{[17]Vanden Abeele, P. (2025) 'Brief van de Gentse bouwmeester aan de nieuwe Vlaamse bouwmeester', De Standaard, 9 juli 2025.}

^{[18]Dehullu, E. & De Caigny, S. (2025) 'Visitatierapport BMA', A+ Architecture in Belgium, nr. 315.}

^{[19]Embuild Vlaanderen (2025) ‘Vergunningsaanvragen voor nieuwbouw in Vlaanderen op historisch dieptepunt’, Bouw&Wonen, 14 augustus 2025}

^{[20] Andries, M. (2025) Eindrapport van de gemengde commissie omgevingsvergunningen aan de Vlaamse Regering, 30 september 2025}

^{[21] Vanden Abeele, P. (2025) 'Brief van de Gentse bouwmeester aan de nieuwe Vlaamse bouwmeester', De Standaard, 9 juli 2025.}

^{[22] De Zutter, J. (2004) ‘Een bouwmeester bouwt niet : een handleiding bij gebruik van de Vlaams Bouwmeester.’, p.35} 

^{[23] Van Tornhaut, L., Mallants, B., De Decker, P., et.al (2024) ‘Open brief. Paradigmashift nodig om nakende wooncrisis tegen te houden.’, Architectura, update, 30 januari 2025}

^{[24] Glass House Collective (2025) Charter van Glass House Collective}

^{[25] Denoo, J., van der Linden, H. (2024) Soft Power. 10 jaar bouwmeester maître architecte in Brussel.} 

^{[26] Dehullu, E. (2025) ‘Tussen markt en maatschappij. Interview Brusselse Bouwmeester Kristiaan Borret’, A+, nr.315}

^{[27] De Visscher, L. (2022) 'Bouwen aan de stad', A+ Architecture in Belgium, nr. 299, p.74}

^{[28] Liefooghe, M., Van Den Driessche, M., Olchowska, M., Kerremans, J. F., Goris, E., & Cierkens, P. J. (2019). Open oproep: 20 jaar architectuur in publieke opdracht.}

^{[29] Schaatsbergen, R. (2025) Waar blijft de Nederlandse Open Oproep? ‘Deze discussie gaat niet om het belang van de architect’, in: deArchitect, 03 dec. 2024}

^{[30] Team Vlaams Bouwmeester (2024) De Open Oproep herzien. Open brief van de Vlaamse Bouwmeester. Publicatiedatum: 03/06/2024}

^{[31] Vlaamse regering (2025) Conceptnota Taskforce wonen-ruimte. 7 februari 2025}

^{[32] Van Acker, M. (2024). Kwaliteitsbewakers: kwaliteitskamers en hoe die in te richten. Ruimte: vakblad van de Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning.-Brussel, 2024, 16(62), 77-80.}

^{[33] Dehullu, E. (2026) 'Véronique Claessens: Handen uit de mouwen', A+ Architecture in Belgium, nr. 317}

^{[34] Malliet, A.(2020) Een terugblik op Scholen van Morgen.Vijftien jaar scholenbouw. 07 juli 2020}

^{[35] Knack (2025) 'Wordt 2025 het jaar van de eerste vrouwelijke Vlaamse Bouwmeester?', Knack, 10 januari 2025.}

^{[36] Dehullu, E. (2026) 'Véronique Claessens: Handen uit de mouwen', A+ Architecture in Belgium, nr. 317}

^{[37] Architectura (2025) Nu ook officieel: Lisa De Visscher wordt nieuwe Brusselse Bouwmeester, update, 29 november 2025}

^{[38] T'Jonck, P. (2025) 'Pionierende Bouwmeesters', A+ Architecture in Belgium, nr. 305, pp. 12-25.}