Historisch interieur Colomakerk opgefrist met peel-offreiniging

Bij die interieurrestauratie vormde de reiniging van de vele natuurstenen elementen een belangrijke opgave. Jarenlange afzettingen van roet, stof en kaars- en wasresten moesten worden verwijderd met respect voor de historische ondergrond. Na voorafgaande testen viel de keuze op Arte Mundit Eco van Remmers, een emissievrije peel-offreiniging waarbij het losgemaakte vuil in een verwijderbare latexlaag wordt opgenomen.

Kaarsen laten sporen na

Het interieur van de Colomakerk bevat veel natuursteen, onder meer in de zuilen, portieken en het onderste gedeelte van de kerk, waar witsteen werd toegepast. Doorheen de jaren raakten die oppervlakken sterk vervuild. “De grootste bron van vervuiling in kerken is het branden van kaarsen”, vertelt Frank Hendrix, Technisch Commercieel adviseur bij Remmers. “Dat zorgt niet alleen voor roet, maar ook voor een waslaag die gemakkelijk stof opneemt. In de Colomakerk was daardoor een vrij grote vervuiling ontstaan.”

Bij het reinigen van dergelijke historische oppervlakken is het belangrijk om niet alleen de vervuiling, maar ook de aard en toestand van de ondergrond in rekening te brengen. De reinigingsmethode werd dan ook niet zonder meer vastgelegd. Vooraf werden testen uitgevoerd om na te gaan welke behandeling voldoende resultaat opleverde.

Daaruit kwam Arte Mundit Eco als geschikte oplossing naar voren. “Monumentenzorg en Architecten Beeck & Hermans hadden vooraf aangegeven dat de emissievrije eco-uitvoering de voorkeur genoot, op voorwaarde dat die het vereiste reinigingsresultaat kon behalen”, zegt Frank. Remmers leverde de reinigingsproducten, hoofdaannemer van de restauratie was Renotec en Impasto stond in voor de toepassing.

Vuil opgenomen in een latexlaag

Arte Mundit is een ééncomponent-reinigingspasta op latexbasis. De pasta wordt in een laag van ongeveer één millimeter op de ondergrond aangebracht. Op grotere oppervlakken gebeurt dat bij voorkeur met een airless-systeem. Zo wordt de pasta frontaal op het oppervlak gespoten en worden ook de poriën goed bereikt.

Na het aanbrengen verloopt de reiniging in twee fasen. Eerst dringen de vloeibare componenten in de ondergrond en maken ze de vervuiling los. Tijdens het drogen bewegen ze opnieuw naar buiten en voeren ze het vuil mee naar de latexlaag. Die droogt uiteindelijk op tot een vel dat van de ondergrond wordt getrokken.

“Wanneer je het latexvel van de muur haalt, zie je dat het vuil aan de achterzijde in de latex is opgenomen”, legt Frank uit. “De beweging naar binnen en weer naar buiten speelt zich achter die latexlaag af.” Het proces neemt gemiddeld zo’n 48 uur in beslag, afhankelijk van onder andere temperatuur en luchtvochtigheid.

Geen vervuild spoelwater

Een belangrijk verschil met een klassieke natte reiniging is dat de ondergrond achteraf niet hoeft te worden afgespoeld. Het opgenomen vuil wordt samen met het latexvel verwijderd en afgevoerd. Daardoor ontstaat geen vervuild spoelwater.

“Bij een gewone gevelreiniging met een chemisch product krijg je spoelwater waarin ook componenten van de reiniger zitten”, zegt Frank. “Hier is dat niet aan de orde. Het is echt een droge bewerking. In veel interieurs kun of mag je bovendien niet met een hogedrukreiniger werken.”

Dat maakt de techniek interessant voor historische interieurs waar het gebruik van grote hoeveelheden water ongewenst is. De methode werd bijvoorbeeld ook toegepast bij de restauratie van de Notre-Dame in Parijs. Daarvoor ontwikkelde Remmers een specifieke variant om de zware roetaanslag na de brand en de vervuiling door het gesmolten lood van het dak aan te pakken.

Vergelijkbaar systeem voor buitengevels

Voor buitentoepassingen hanteert Remmers een vergelijkbaar principe met Clean Galena. Daarbij is niet latex maar klei de drager. Die is volgens de fabrikant beter geschikt voor de sterk wisselende temperatuur en luchtvochtigheid waaraan buitengevels worden blootgesteld. Het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen werd bijvoorbeeld met deze methode gereinigd.

Ook de verwerking verschilt. Clean Galena kan alleen bij droog weer worden toegepast. De gevel wordt bovendien vooraf bevochtigd, zodat de poriën al water bevatten en het reinigingsproces op een warme, droge ondergrond niet te snel verloopt. Ook hier bedraagt de gemiddelde verwerkingstijd ongeveer 48 uur.

Van sloopdreiging naar herbestemming

De reiniging van het interieur is slechts één onderdeel van een restauratie die al meerdere jaren loopt. Dat de Colomakerk vandaag wordt hersteld, was lange tijd allerminst vanzelfsprekend. “De kerk was eerst gedoemd om afgebroken te worden. Er was echt de intentie om ze te slopen. Vanuit de kerkfabriek heeft men uiteindelijk kunnen bekomen dat er een subsidie kwam om de kerk volledig te restaureren”, aldus Frank.

Met die restauratie wordt tegelijk naar een toekomst voor het gebouw gezocht. De Colomakerk moet ook gebruikt kunnen worden voor evenementen. Om dat mogelijk te maken, worden onder meer sanitaire voorzieningen geïntegreerd. Voor Frank toont het project daarmee aan dat ook voor bedreigd religieus erfgoed andere scenario’s mogelijk zijn. “Slopen is niet altijd de beste optie. Het is misschien de makkelijkste, maar we moeten het patrimonium dat we hebben steeds meer proberen te beschermen.”

De restauratie van de Colomakerk koppelt zo materieel erfgoedbehoud aan een nieuwe invulling. Historische elementen worden waar mogelijk behouden en hersteld, terwijl nieuwe voorzieningen het gebouw geschikt maken voor een breder gebruik. De reiniging van het natuurstenen interieur past binnen diezelfde logica: niet vervangen wat doorheen de jaren vervuild raakte, maar het bestaande materiaal zorgvuldig opnieuw zichtbaar maken.